Jürgen Habermas

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Jürgen Habermas
JuergenHabermas.jpg
Gebore 18 Junie 1929
Düsseldorf, Pruise, Republiek van Weimar
Nasionaliteit Vlag van Duitsland Duitsland
Vakgebied Sosiale teorie, epistemologie, politieke teorie, pragmatiek
Beïnvloed deur Weber, Durkheim, Mead, Marx, Dilthey, Parsons, Kant, Hegel, Heidegger, Piaget, Horkheimer, Adorno, Marcuse, Wittgenstein, Peirce, Austin, Wolfgang Abendroth
Invloed op Claus Offe, Honneth, Hoppe
Jürgen Habermas signature.jpg

Jürgen Habermas (gebore 18 Junie 1929) is 'n Duitse filosoof en sosioloog. Hy werk in die veld van die kritiese teorie en is die outeur van meer as 30 filosofiese werke. Habermas word allerweë as een van die belangrikste lewende filosowe gereken.

Lewensloop[wysig | wysig bron]

Kort na sy geboorte vier die nasionaalsosialisme hoogty. Toe Adolf Hitler aan bewind kom (31 Januarie 1933), word hy vier jaar oud. Soos byna alle Duitse jeugdigtes van dié tyd word hy lid van die Hitlerjugend (HJ). Die verslae van die oorlogsgebeure en die beelde van die konsentrasiekampe wat hy na die oorlog sien en hoor, staan in skrille kontras met die kleinburgerlikheid van sy geboortedorp. As gevolg hiervan verloor hy sy vertroue in 'die mens'. Die demokratisering na die oorlog en die Duitse ekonomiese herstel het sy vertroue in die mensdom grootliks herstel. Habermas kom tot die gevolgtrekking dat die wêreld en die mens nie ten volle kan saamwerk nie en in staat is tot al die goeie en al die slegte. Habermas stel dat 1945 die jaar is waarin hy gebore is.

Naas Duitse letterkunde en ekonomie bestudeer hy filosofie, geskiedenis en psigologie aan die universiteit van Göttingen, Zürich en Bonn. Aan die laatste universiteit het hy gepromoveer. Later sluit hy aan by die Frankfurt Skool, saam met denkers soos Max Horkheimer en Theodor Adorno, van wie hy later ook 'n assistent sou word. Dit is bekend dat Horkheimer en Habermas op 'n stadium 'n gespanne verhouding het, en dat Habermas gevolglik sy habilitasie; Strukturwandel der Öffentlichkeit (1962) in Marburg moet aflê. In 2005 word die Holbergprys en in 2013 die Erasmusprys aan Habermas toegeken.

Habermas se denke[wysig | wysig bron]

Inleiding[wysig | wysig bron]

Die denke van Habermas is gefokus op die terrein tussen filosofie en sosiologie in die vorm van interaktiewe groepskritiek. Aangesien hy voortdurend aan die publieke debat deelneem, maak dit hom 'n invloedryke filosoof en gesaghebbende intellektueel in die na-oorlogse Duitsland. Hy stel aktuele vrae wat gaan oor die toekoms van die Europese Unie (EU), die relevansie van 'n wêreldregering, oor die rol van godsdiens in 'n sekulêre samelewing, en oor die mootlikheid en wenslikheid van 'n multi-kulturele regstelsel. Temas soos die politieke filosofie, die taalteorie, vrae oor die ideale vorm van menslike kommunikasie kom voortdurend in Haberma se denkwêreld na vore.

Die filosofiese werk van Habermas kan in drie periodes opgedeel word, waarvan die laaste periode wel die mees belangrikste geag kan word. In die eerste periode is sy werk Heideggeriaans georiënteerd. In sy proefskrif van 1954 met tema Das Absolute und die Geschichte: Von der Zweispältigkeit in Schellings Denken ("Die absolute en die geskiedenis: oor die ambivalensie in Schelling se denke") stel dat die mens nie aktiwiteite uitsluitlik met tegnieke moet beheers nie, maar ook moet kennisneem en aktiwiteite hul loop laat neem.

Die tweede periode omvat sy werk toe Habermas as assistent van Adorno optree in die Institut für Sozialforschung in Frankfurt. Hy staan 'n op Karl Marx gebasseerde praktiese filosofie voor, aangesien teoretiese interpretasies nie tot verandering lei wat maatskaplik relevant is nie. Dit stel hy in 'n bundel sosiaal-filosofiese studies wat in 1963 verskyn onder die titel Theorie und Praxis.

Die derde periode begin teen die einde van die 1960s, toe Habermas wêreldberoemd word met die verskyning van sy Technik und Wissenschaft als ‘Ideologie’ (1968). In dié werk staan die verhoudings tussen stelsels en leefwêreld sentraal. In 'n kritiek op Karl Marx, wat die kapitalistiese stelsel in sy totaliteit beskou, maak Habermas onderskeid tussen eenersyds 'n politieke-ekonomiese stelsel en andersyds 'n kommunikasie gerigte leefwêreld. Habermas begin in hiedie periode met sy ondersoek na die grondslae van die kritiese sosialwetenskappe. Volgens hon het verskillende wetenskappe verskillende kennisbelange.

Plasing van sy denke[wysig | wysig bron]

In die filosofiese tradisie is Habermas nie los van die denke van die Frankfurt Skool of die kritiese teorie nie waarvan Habermas, ‘n tweede generasie denker is. In die beginperiode was hy dus sensitief vir die invloede van die eerste generasie, verteenwoordig deur Theodor Adorno en Max Horkheimer, Georg Lukács, Karl Marx en later Herbert Marcuse. Die eerste generasie kritiseer die dialektiek van Georg Wilhelm Friedrich Hegel en sommiges keer dit selfs om, maar hy beskou dit krities. Soos die meeste na-oorlog denkers wil hy die gruwels van die nasionaalsosialisme deurdink. Dit is nie mootlik met die dialektiek van Hegel, waarin “Das Ganze das Wahre ist”(Die totale is die ware). Sommige filosowe verwerp Hegel en die kollektiewe denke omdat die naziregime daardeur geligimiteer kon word. Deur die omkeer van Hegel se dialektiek maak die algemene plek vir die besondere, 'n maatskaplike proses wat gedurende die loop van die 20ste eeu plaasvind, in aansluiting met die filosofiese vernuwing wat dit voorafgaan. Alle "wilsfilosowe", soos Charles Darwin, Søren Kierkegaard, Friedrich Nietzsche en Arthur Schopenhauer is verteenwoordigers van hierdie filosofiese omkeer in die denke van die kollektief na die individu. Hierdie proses van individualisering skep die behoefte in die 20st eeu om ook in die maatskaplike prosesse in te dring.

Vanaf die 1960s vind hy steeds meer sy eie karakteristieke filosofiese benadering, waarby die beginperiode wel van waarde is, maar waar sy 'eie' latere filosofie nie uit af te lei is nie. Tydens sy vroeëre Heideggeriaanse en Marxististiese fases wil hy verskeie idees en filosowe verenig, onder wie Sigmund Freud, die idealisme van Hegel, die ordinary language philosophy van John Austin en Ludwig Wittgenstein en die pragmatisme van onder andere C.S. Peirce. Habermas breek deur die klassieke grense met sy werk en oorbrug so in sekere sin die skeiding tussen die kontinentale filosofie met outeurs as Jacques Derrida, Michel Foucault en Hans-Georg Gadamer, en die analitiese filosofie met outeurs as Robert Brandom, Hilary Putnam en John Rawls.

Publiekesfeer[wysig | wysig bron]

Habermas verwerf vroeg bekendheid vir sy teorie oor die publiekesfeer. Hierdie teorie stel dit dat vir 'n optimale publiekesfeer, 'n ruimte geskep moet word waarbinne rasionele besprekings gevoer kan word, vry van enige dwingende magte. Volgens Habermas was daar sprake van 'n bourgeoissaamelewing in die 18de eeu. In hiedie periode word daar immers druk gesprekke gevoer oor allerlei literêre en kunssinnige onderwerpe, maar ook oor politieke en sosiale sake binne die verskillende koffiehuise en filosofiese salons. Onder die deelmemers van hierdie byeenkomste heers 'n gevoel van gelykheid en geld slegs die gesag van die argument.

In die 19de eeu begin egter 'n proses waarin hiedie kosbare publiekesfeer stadig begin verole gaan. So verwys Habermas na Ferdinand Tönnies wat die oogang van "gemeenskap" na "samelewing" sien gebeur, wat tot gevolg het dat die publieke debat steeds meer onder druk kom. Sterker nog kom hiedie openbaarheid in die gedrang deur die opkomende kapitalisme en die daarbygaande kompetisie en nadruk op die eiebelang. Vandag het die koms van die massamedia en die vervaagde grense tussen die private en die staat, 'n publiekesfeer nagelaat wat volgens Habermas nie die optimale situasie is nie.

Andere kernpunte van sy werk is die analitiese benadering van die ontwikkelde kapitalistiese samelewing, demokrasie en politiek. Verder gaan Habermas in sy werk op soek na 'n manier via elke individu om hierdie kritiese funksie van die publiekesfeer weer te kan herstel. Vereistes vir 'n goeie publiekesfeer sou vir Habermas onder andere die vooropstel van die gemeenskapplike belang wees, en die gebrek aan elke soort dwang buiten dié van 'n goeie argument.

Teorie van kommunikatiewe aksies[wysig | wysig bron]

In die begin van die 1970s, toe daar sprake was van die "linguistiese wending" in filosofie, kom hierdie verskuiwing ook voor in die werk van Habermas. Die grootste invloed kom uit die taalfilosofie van John Austin en John Searle, maar andersyds ook van Noam Chomsky se generatiewe taalkunde. Ander invloede was ook die hermeneutiek van Hans-Georg Gadamer en die pragmatisme van C.S. Peirce. Op basis hiervan ontwikkel Habermas sy universele pragmatiek (Universalpragmatik) en sy konsensusteorie van die waarheid.

Hierdie insigte word in die 1980s uiteengesit in sy magnum opus Theorie des kommunikativen Handelns (1981), ook bekend as die blou monster (vanweë die kleur van die boek en die 1150 bladsy lengte). In die tweeledige werk ontwikkel Habermas

• 'n teorie ten opsigte van die dubbele rasionalisering van die moderne samelewing;

• 'n maatstaf vir maatskaplikekritiek; en

• 'n kritiese diagnose van die moderne samelewing.

Dubbele rasionaliteit[wysig | wysig bron]

Aanvanklik staan die Frankfurt Skool en hul kritiese teorie negatief teenoor die tradisionele idee van rasionaliteit soos dit ontwikkel het tydens die Verligting. 'n Klassieke werk binne die Frankfurt Skool is die Dialektik der Aufklärung (1947) van Max Horkheimer en Theodor Adorno. In die werk stel die skrywers dat die klassieke projek van die Verligting misluk het en dat die rasionaliteit en sy ideale omgedraai is deur gebeure soos die Sjoa. Dit openbaar die Weste se ware kleure, naamlik dié van irrasionaliteit en onderdrukking.

Habermas stem nie hiermee saam nie. Volgens Habermas is daar immers in die moderne samenlewing twee vorme van rasionaliteit aan die werk. Ten eerste die doel-middelrasionaliteit wat hoofsaaklik werksaam is in wat Habermas 'n stelsel noem, en ten tweede is daar ook nog 'n "kommunikatiewe rasionaliteit" wat volgens hom die bindende meganisme in ons leefwêreld is. Die fout wat Horkheimer en Adorno maak, is dat hulle dink dat rasionaliteit slegs uit doelgerigte rasioneele handelinge bestaan. Hierdie foutiewe idee is na te spoor tot Aristoteles, wat die rasionaliteit gelykstel met praktiese kennis oor hoe om met middele om te gaan. Habermas betoog egter dat daarnnaas ook nog 'n ander vorm van rasionaliteit bestaan, naamlik een wat voorkom uit die uniekheid van kommunikasie self. Hy bou verder op die idees van Austin en Searle en hul taalhandelingteorie. Habermas stel dat agter elke gesprek meer skuil as bloot woorde. Wanneer mense in gesprek met mekaar tree, doen hulle meer as om dit as 'n middel of instrument te gebruik, maar veronderstel dat hul te make het met rasionele persone. So stel Habermas dat met elke gesprek drie geldigheidsaansprake gedoen word:

1. Waarheid: mens veronderstel dat die gespreksgenoot die waarheid praat.

2. Korrektheid: mens veronderstel dat die gespreksgenoot geregtig is om die uitsprake te maak wat hy/sy doen.

3. Waaragtigheid: mens veronderstel dat die gespreksgenoot bedoel wat hy sê en die gesprek ernsig opneem.

Maatstaf vir maatskaplikekritiek[wysig | wysig bron]

Die uniekheid van kommunikasie is eger nie dat mens slags hierdie veronderstellingen en geldigheidsaansprake maak nie, maar dat mens dit ook rasioneel kan bespreek. Hierdie aansprake moet bespreek kan word in 'n proses waarin rasionele argumente gewissel word en uiteindelik die mag van die betere argument tot sy reg laat kom. Almal wat dus 'n uitspraak maak waarin die persoon byvoorbeeld beoog om die waarheid te stel (bv. "dit reën buite") impliseer dat die genoemde geldigheidsaansprake ook op hul beurt ter sprake gestel kan word. So kan 'n mens vrae vir 'n regverdiging aangaande die waarheid ("is die so dat dit reën ?"), 'n regverdiging van korrektheid ("hoe kan jy weet dat dit reën ?") en 'n regverdiging van waaragtigheid ("së jy dit nie net omdat jy nie na buite wil gaan nie?") ten opsigte van die uitspraak. Hierop kan die gespreksvenoot dan reageer en so word 'n rasionele gesprek gevoer.

Vir Habermas is daar egter nog 'n ander voorwaarde om by 'n werklike rasionele gesprek uit te kom. Die bekendste voorwaarde is wel van die "magsvrye kommunikasie" (Herrschaftsfreie Kommunikation) wat bepaal dat geen enkele deelnemer 'n oorheersende rol mag speel in die gesprek nie, gebaseerd op iets anders as die mag van die beste argument. Verdere voorwaardes is ook dat alle gespreksvenote argumente en probleme kan aanraak, wat hulle nie as voorwaardes stel nie en hulle ook werklik 'n gesprek wil voer. Dit lyk op eerste oogopslag na redelik idealistiese voorwaardes, wat moontlik moeilik is om in die praktyk te realiseer. Habermas erken dit, maar stel dat hiedie vooronderstellings desondanks tog deur die gespreksvenote veronderstel word tydens elke gesprek. As die gespreksvenote egter agterkom dat hierdie voorwaardes geskend word, dan sal hulle hulself inderdaad teleurgesteld uit die gesprek ontrek.

Habermas stel ook voor dat hierdie nuwe soort rasionaliteit, naamlik die kommunikatiewe rasionaliteit, die basis kan vorm vir traditionele waardes gedurende die modernistiese gesprekke. Gegewens soos die geldigheid van waarheid en korrektheid kan volgens Habermas net gebaseerd word op hiedie kommunikatiewe rasionaliteit. Waarheid is volgens Habermas 'n produk van 'n rasionele konsensus, wat op sy beurt die gevolg is van 'n rasionele gesprek onderhewig aan die vroeer uiteengesitte vereistes. Daarna is dit ook vir die etiek geldig en werk Habermas 'n gespreksetiek uit. Dit is net soos die waarheid 'n morele norm gebaseer op 'n rasionele konsensus tussen alle betrokke partye.

Kritiese diagnose[wysig | wysig bron]

Met hierdie nuwe insigte in sy agterkop stel Habermas 'n nuwe kritiese maatskaplikediagnose voor. Belangrik is die onderskeid tussen stelsel en leefwereld. Die term stelsel bekom Habermas uit die sosiologie, vanuit die sosiale stelselteorie ontwikkel deur Niklas Luhmann en Talcott Parsons. Voorbeelde van 'n stelsel is die ekonomiesestelsel en die staatsburokrasie. Binne 'n stelsel is die rasioneele strewe na doelwitte dominant, en is die rol van die kommunikatiewe rasionaliteit grootliks marginaal. Binne die leefwêreld daarenteen, wat verstaan moet word as die totale versameling van kulturele idees wat voortdurend op die agtergrond saampeel, is die kommunikatiewe rasionaliteit egter toonaangewend. Die term leefwêreld (Lebenswelt) bekom Habermas vanuit die fenomenologie van Edmund Husserl en Alfred Schütz.

Volgens Habermas is die leefwêreld die mees wesentike en bied opsies om 'n deurbraak teen die stelsel te maak. In hierdie stadium van die moderniteit het ons volgens Habermas egter die kritiesee punt bereik waarop die stelsel hom losmaak uit sy posisie in die leefwêreld en dit selfs begin domineer. Die gevolg is dat sekere ongeruimdhede hul voordoen in die maatskaplike samelewing. Hierdie krisis in die moderne maatskaplike omgewing is dus, volgens Habermas, dat die ekonomiese- en administratiewestelsels stadig maar seker ook die leefwêreld infiltreer. Habermas noem dit die "kolonisering van die leefwêreld " deur hierdie stelsels.

Die oplossing lê volgens Habermas in die gebruik van die grootliks onbenutte potentiaal binne die kommunikatiewe rasionaliteit, soos wat byvoorbeeld te vinde is binne universiteite en die publiekesfeer. Die projek van die moderniteit en die verligting is dus nie verlore projekte nie, maar het slegs 'n behoefte aan heroriëntasie.