Grahamstad

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Spring na: navigasie, soek
Grahamstad
Rhini
Grahamstown
Grahamstad vanaf Fort Selwyn
Grahamstad vanaf Fort Selwyn
Bynaam: City of Saints
Ligging van Grahamstad op 'n kaart (Oos-Kaap)
Grahamstad
Grahamstad
 Grahamstad se ligging in Oos-Kaap
Koördinate: 33°18′35″S 26°31′40″O Koördinate: 33°18′35″S 26°31′40″O
Land Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika
Provinsie Oos-Kaap
Distrik Cacadu
Munisipaliteit Makana
Stigting 1812
Regering
 - Tipe Stadsraad
 - Uitvoerende Burgemeester Vumile Lwana (ANC)
Oppervlak[1]
 - Stad 65,1 km²  (25,1 vk m)
Bevolking (2011)[1]
 - Stad 67 264
 - Digtheid 1 033/km² (2 675,5/myl2)
Ras (2011)[1]
 • Swart 78.9%
 • Kleurling 11.3%
 • Indiër/Asiër 0.7%
 • Blank 8.4%
 • Ander 0.6%
Taal (2011)[1]
 • Xhosa 72.2%
 • Afrikaans 13.7%
 • Engels 10.8%
 • Ander 3.4%
Poskode (straat) 6139
Poskode (posbus) 6140
Skakelkode(s) 048
Webwerf: Makana Munisipaliteit

Grahamstad (Engels: Grahamstown, Xhosa: iRhini) is 'n stad in die provinsie Oos-Kaap (Suid-Afrika), sowat 125 kilometer van Port Elizabeth en 180 kilometer van Oos-Londen af, met 50 000 inwoners. Die stad, wat as een van die bes bewaarde Victoriaanse nedersettings buite die Britse eilande beskou word, is genoem na sy stigter, luitenant-kolonel John Graham, eerste bevelvoerende offisier van die Kaapregiment wat vanaf 1811 hier sy hoofkwartier gehad het.

Vandag funksioneer Grahamstad as die setel van die Makana Munisipaliteit en die Rhodes-universiteit. Die N2 nasionale pad gaan deur Grahamstad.

Klimaat[wysig]

Grahamstad is by die kruispunt van vier klimaatstreke geleë wat tot die wisselvallige weerspatrone in die gebied bydra. Weerverskynsels, wat met die vier seisoene verbind word, tree soms op 'n enkele dag in. Nogtans is Grahamstad se klimaat gematig met gemiddelde jaarlikse temperature van tussen 9 en 23 °C. Die warmste maande is Desember tot Maart, die koudste Junie tot Augustus.

'n Buitengewone flora het danksy die besondere klimaattoestande ontwikkel. Met die uitsondering van woestynplante word alle belangrike Suid-Afrikaanse plantegroeisones (biome) binne 'n radius van 150 km van Grahamstad aangetref. Vier van hierdie biome grens regstreeks aan die stadsgebied: Kaapse fynbos, Karoo- of halfwoestynflora, subtropiese gewasse en grasvelde (suur- en soetvelde).

Geskiedenis[wysig]

Stigting en vroeë geskiedenis[wysig]

Die Anglikaanse katedraal van St. Michael en St. George se toring is 46 m hoog.

Grahamstad is in 1812 as 'n militêre voorpos deur luit.kol. John Graham in opdrag van die destydse goewerneur van die Kaapkolonie, Sir John Cradock, gestig. Met vaandrig Stockenström, die latere landdros van Graaff-Reinet, as gids het Graham en die ander lede van sy regiment geskikte liggings vir 'n reeks forte in die grensgebied langs die Groot-Visrivier bepaal. Die rivier het as nuut verklaarde grenslyn tussen die Britse koloniale gebied en die Xhosa-stamland gedien. 'n Monument naby Grahamstad se katedraal markeer die plek waar Graham en Stockenström onder 'n mimosaboom gerus en die plek vir die bou van die nuwe militêre hoofkwartier bepaal het.

Daardie plek was die verlate plaas Rietfontein wat oorspronklik aan Lucas Meyer behoort het. Die geplunderde en uitgebrande plaashuis is herstel om as offisierskwartier vir die Britse regiment te dien. Later sou hier die katedraal ontstaan. Maar aanvanklik het net 'n klein dorpie rondom die militêre kamp gegroei. In 1814 het die goewerneur die gebied, wat Albany genoem is, as selfstandige magistraatsdistrik geproklameer.

Die dorp en die garnisoen is in 1819 byna deur die Xhosa-profeet en -hoof Makana (wat ook as "Tierkat" of Nxele bekend gestaan het) se leër vernietig. Net danksy die groter vuurkrag en die gedissiplineerde weerstand, wat die Britse en Khoi-troepe onder bevel van kolonel Willshire gebied het, kon die Xhosa-aanval afgeweer word. Maar die oorwinning was veral aan 130 Khoi-buffeljagters onder bevel van hul hoof Jan Boesak, 'n bekeerde Christen, te danke wat toevallig by die toneel opgedaag het. Honderde Xhosa-krygers het in die Slag van Grahamstad, wat die loop van die Suid-Afrikaanse geskiedenis sou verander, gesneuwel. Die slagveld was teen 'n heuwel naby die huidige Fort England-hospitaal geleë, en dit word deur die Xhosa steeds eGazini of die "Plek van Bloed" genoem.

Die sowat 5 000 Britse setlaars, wat in die volgende jaar in Algoabaai voet aan wal gesit het, is eers ná hul aankoms oor dié gebeure in kennis gestel. Die immigrante het boerderye in die gebied begin en koring geplant, soos van hulle verwag is. Maar binne 'n jaar of twee het die meeste setlaars hul plase verlaat en hulle in Grahamstad gevestig waar hulle hul oorspronklike beroepe as ambagsmanne en kunshandwerkers hervat het. Die Britse immigrante het hul stempel op Grahamstad se boukuns afgedruk sodat die stad tans as een van die bes bewaarde Victoriaanse nedersettings buite die Britse eilande beskou word. 'n Kenmerkende voorbeeld van koloniale argitektuur is die setlaarhuisies rondom Artificers' Square.

Administratiewe hoofstad van die Oos-Kaap[wysig]

In die 1830's was Grahamstad reeds die grootste nedersetting in die Kaapkolonie buite Kaapstad en sou hierdie status nog tot die einde van die 19de eeu handhaaf. In 1836 het Grahamstad die administratiewe hoofstad van die oostelike Kaapkolonie geword. Sedert 1852 is dit ook die setel van 'n Anglikaanse biskop. Die Katedraal van St. Michael en St. George is die oudste Anglikaanse kerkgebou in Suid-Afrika en spog met 'n toring van 46 meter.

Vanaf die 1860's het Grahamstad se groei weens die ontdekking van diamante in Kimberley en later goud aan die Witwatersrand verstadig na mate meer mense na die binneland gestroom het. Die Britse troepe is na Natal en die Transvaal verskuif, terwyl die spoorlyn tussen Port Elizabeth en Johannesburg nie deur Grahamstad geloop het nie.

Stad van wetenskap en onderwys[wysig]

Administrasiegebou van die Rhodes-universiteit

Danksy die stigting van 'n verskeidenheid skole in die laat 19de eeu en die opening van die Rhodes-universiteit in die vroeë 20ste eeu het Grahamstad tot 'n belangrike opvoedkundige sentrum vir die hele land ontwikkel. Met sy talle kerke het dit daarnaas steeds as godsdienstige sentrum gefungeer, terwyl dit vir die boeregemeenskappe in die omgewing as handelsplek gedien het. Godsdiens en handel speels steeds 'n belangrike rol in die lewe van sy bewoners, maar danksy die universiteit en sy navorsingsinstellings, asook meer as eenhonderd skole en ander opvoedkundige instellings is Grahamstad vandag hoofsaaklik 'n stad van wetenskap en onderwys.

Die plaaslike magistraatshof, die hooggeregshof en die universiteit se regsskool maak van Grahamstad daarnaas 'n belangrike regtelike sentrum. Sedert 1864, toe die Oostelike Distrikshof gestig is, dien Grahamstad as setel van die Hooggeregshof se Oos-Kaapafdeling.

Grahamstad fungeer daarnaas as setel vir die Munisipale Raad van Makana. Hierdie munisipaliteit, wat in Desember 2000 gevorm is, sluit naas Grahamstad ook omliggende nedersettings soos Alicedale, Carlisle-brug, Fort Brown, Riebeek-Oos, Salem, Seven Fountains en Sidbury in. Die veertigduisend stemgeregtigdes in die gebied word deur 'n uitvoerende burgemeester en 'n raad met 24 lede onder leiding van 'n munisipale bestuurder verteenwoordig.

Perswese[wysig]

Grocott's Mail-gebou

Grahamstad het 'n belangrike rol in die geskiedenis van die Suid-Afrikaanse perswese en veral in die stryd om persvryheid gespeel. Thomas Pringle en John Fairbairn, die uitgewers van die plaaslike Commercial Advertiser, het geweier om hul dagblad, wat in 1824 die eerste keer verskyn het, aan die sensuur van die koloniale owerheid te onderwerp. Ná 'n vier jaar lange stryd is die fundamentele reg op persvryheid in die Kaapkolonie in 'n wet verskans.

Die eerste nuusblad buite Kaapstad is vanaf 30 September 1831 in Grahamstad uitgegee. Louis Henri Meurant (1811-1893, ook bekend onder sy pennaam Klaas Waarzegger) se The Graham's Town Journal, wat tot 1920 verskyn het toe dit ingelyf is by Grocott's Mail, is die eerste van elf koerante wat hier in die tydperk tussen 1831 en 1871 begin is. Terwyl die meeste van hulle bankrot gespeel en net tydelik 'n opvolger gekry het, het die Eastern Star van die redakteurs George en Thomas Sheffield bly voortbestaan tot 30 September 1887. Die koerant is daarna na die nuutgestigte Johannesburg geskuif om die voorloper van The Star te word wat vanaf 1 Julie 1889 aan die Witwatersrand uitgegee is.

Meurant het sy Graham's Town Journal in 1838 aan sy vennoot Robert Godlonton (1794-1884, vennoot sedert 1834) verkoop, maar ses jaar later, op 12 Julie 1844, weer sy eie weekblad begin, Het Kaapsche Grensblad. Die leserbriewe, wat in dié koerant verskyn het, is deels deur Meurant self onder snaakse skuilname soos Elsie Beusemstok geskryf en is tans 'n waardevolle bron vir taalkundiges wat vroeë taalvorme van Afrikaans bestudeer.[2]

Onderwys[wysig]

Primêre en sekondêre onderwysinstellings[wysig]

Grahamstad huisves naas die Rhodes-universiteit ook baie skole en is die enigste stad in Suid-Afrika wie se primêre handelsektor die onderwys is. Terwyl hierdie statistiek sekerlik 'n gevolg is van die hoë skoolgelde van die privaatskole en die relatiewe klein bevolking, het dit 'n merkwaardige aantal skole per capita. Van hierdie is 'n paar van die meer bevoorregte skole hieronder gelys:

Skool Stigtingsjaar Kerkverband Voertaal Grade Geslag Staat/Privaat
St. Andrew's College 1855 Anglikaans Engels 8-12 Seuns (geïntegreerde klasse met DSG meisieskool vanaf Graad 10) Privaat
Graeme College (Aanvanklik bekend as die Grahamstown State School en later - tot 1939 - Victoria Boys' High School) 1873 Niekerklik Engels 1-12 Seuns Staat
Diocesan School for Girls (DSG) 1874 Anglikaans Engels 4-12 Meisies Privaat
St. Aidan's College 1876 (gesluit 1973) Jesuïet Engels  ?-12 Seuns Privaat
St. Andrew's Preparatory School 1885 Anglikaans Engels 0-7 Seuns (Koëd tot Graad 4) Privaat
Kingswood College 1894 Metodis Engels 0-12 Koëd Privaat
Victoria Girls' High School 1897 Niekerklik Engels 8-12 Meisies Staat
Victoria Girls' Primary 1945 Niekerklik Engels 1-7 Meisies Staat
Oatlands Preparatory 1949 Niekerklik Engels 0-3 Koëd Staat
Hoërskool PJ Olivier 1956 Niekerklik Afrikaans 0-12 Koëd Staat

Tersiêre onderwysinstellings[wysig]

Die bekende Herbert Baker kloktoring van die Universiteit Rhodes

Die Rhodes-universiteit, wat in 1904 gestig is, het tot een van die mees vooraanstaande tersiêre instellings in Suid-Afrika ontwikkel. Die universiteit het tans sowat 6 000 studente.

Die universiteit het sy wortels in die St. Andrews-kollege wat studente in die laat 19de eeu vir hul universiteitsopleiding voorberei het. Dit was egter duidelik dat daar in die Oos-Kaap 'n behoefte aan 'n eie sentrum vir hoër onderwys was, en so het vier professore van St. Andrews die Rhodes-universiteitskollege met 'n skenking van die De Beers-mynboumaatskappy gestig. Dié skenking was deel van Cecil Rhodes se testament.

In 1904 het die universiteitskollege van die St. Andrews-kampus na die Drostdy-gebou verhuis. Destyds was sewe professore by die kollege betrokke, terwyl studentegetalle ondanks die ekonomiese moeilikhede, wat in die vroeë 20ste eeu ondervind is, stewig gegroei het. In 1947 is die besluit geneem om die kollege tot 'n onafhanklike universiteit op te gradeer, en vier jaar later, op 10 Maart 1951, is die Rhodes-universiteit amptelik ingewy.

Bekende boorlinge[wysig]

Fotogalery[wysig]

Verwysings[wysig]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Som van die hoofplekke Rhini (uitgespreek "Gini") en Grahamstad tydens die 2011-sensus.
  2. Edith H. Raidt: Afrikaans en sy Europese Verlede. Derde hersiene en uitgebreide uitgawe. Kaapstad: Nasou Beperk 1991, bl. 161
  3. Geskiedenis van Grahamstad se katedraal.

Eksterne skakels[wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Grahamstad (kategorie)

Sien ook[wysig]