Tongaanse nasionale rugbyspan

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search
Tonga
Kenteken van die Tongaanse nasionale rugbyspan.svg
Unie Tongaanse Rugbyunie
Bynaam(e) ʻIkale Tahi
Embleem die wit duif
Stadion Teufaiva Sportstadion, Nukuʻalofa
Kapasiteit 10 000
Afrigter(s) Vlag van Tonga Toutai Kefu (sedert 2016)
Kaptein(s) Sonatane Takulua
Spankleure


Alt. kleure

Statistiek
Meeste toetse Nili Latu (54)[1]
Meeste toetspunte Kurt Morath (340)[2]
Meeste drieë Fetuʻu Vainikolo (17)[3]
Eerste internasionale wedstryd
Vlag van Tonga Tonga 9–6 Fidji Vlag van Fidji
(Apia, Samoa; 15 Augustus 1924)
Grootste oorwinning
Vlag van Tonga Tonga 119–0 Korea Vlag van Suid-Korea
(Nukuʻalofa, Tonga; 22 Maart 2003)
Grootste nederlaag
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seeland 102–0 Tonga Vlag van Tonga
(Albany, Nieu-Seeland; 16 Junie 2000)
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seeland 102–0 Tonga Vlag van Tonga
(Auckland, Nieu-Seeland; 3 Julie 2021)
Wêreldbeker
Verskynings 8/9 (Eerste in 1987)
Beste uitslag Eerste rondte, derde in poel 1995, 1999, 2007 en 2011
Unie webwerf
www.tongarugbyunion.org

Die Tongaanse nasionale rugbyspan (Engels: Tonga national rugby union team) is die nasionale rugbyspan van Tonga en verteenwoordig dié land tydens internasionale wedstryde (toetswedstryde). Rugby word in Tonga geadministreer deur die Tongaanse Rugbyunie (Tonga Rugby Union, TRU) wat in 1923 gestig is. Tonga word deur Wêreldrugby as ’n vlak twee-span erken. Die Tongaanse rugbyspan is tans (Januarie 2022) 16de op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.[4] Die span neem aan die jaarlikse Stille Oseaan Nasiesbeker deel, saam met Fidji, Japan, Kanada, Samoa en die Verenigde State. Tonga is ’n lid van die Stille Oseaan Eilande Rugbyalliansie (Engels: Pacific Islands Rugby Alliance; PIRA), saam met Fidji; Samoa was tot in 2009 ook ’n lid, maar hulle het hulself onttrek.[5]

Tonga het in 1924 sy eerste internasionale wedstryd teen Fidji gespeel. Tonga, Fidji en Samoa speel gereeld teen mekaar in toernooie soos die Pasifiese Drienasies, van wie Tonga tot dusver een titel gewen het. Tonga se bynaam is ʻIkale Tahi (Tongaans vir: “seearend”) en hulle speel tradisioneel in rooi truie met wit broeke. Die Sipi Tau-oorlogsdans word voor elke toetswedstryd deur die Tongaanse span uitgevoer. Die oorlogsdans dateer uit die land se oorloë met naburige eilande.[6]

Tonga het tot dusver vir agt van die nege rugbywêreldbekertoernooie gekwalifiseer en net die Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies misgeloop. Hul beste prestasie tot dusver was die derde plek in hulle poele in onderskeidelik 1995, 1999, 2007 en 2011.

Beheerliggaam[wysig | wysig bron]

Die beheerliggaam vir rugby in Tonga is die Tongaanse Rugbyunie (Engels: Tonga Rugby Union, TRU). Die Tongaanse Rugbyunie is in 1923 gestig en het in 1987, net voor die eerste rugbywêreldbekertoernooi, ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRR; nou Wêreldrugby) geword.[7] Daarbenewens het die Tongaanse Rugbyunie in 2000 ’n stigtingslid van die Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (Federation of Oceania Rugby Unions, FORU; nou Oseanië Rugby) geword.[8]

Naas die amptelike nasionale span roep die Tongaanse Rugbyunie ook ander keurspanne byeen. Tonga A is die tweede nasionale span van Tonga en hulle neem aan die Wêreldrugby Pasifiekuitdaging deel. Die Tonga Sevens is die Tongaanse sewesrugbyspan en hulle neem aan internasionale toernooie soos Wêreldrugby se Sewesreeks, Sewesrugbywêreldbeker, Olimpiese Somerspele en Statebondspele deel. Nes ander rugbynasies beskik Tonga oor ’n o/20-nasionale span wat aan die Wêreldrugby o/20-kampioenskap deelneem.[9] Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hul met hul afrigting.

As deel van die Stille Oseaan Eilande Rugbyalliansie het die beheerliggaam van 2004 wedstryde gereël van die Pasifiese Eilanders, ’n gemeensame keurspan van die drie Pasifiese eilandstate Fidji, Samoa en Tonga. Aangesien die Pasifiese Eilanders nie die gewenste inkomste vir die beheerliggame gegenereer het nie, het die Samoaanse beheerliggaam dié samewerking in 2009 beëindig.[10]

Algemene situasie[wysig | wysig bron]

Tonga is een van die min lande waar rugby die hoofsport is. Slegs die Cookeilande, Fidji, Nieu-Seeland, Samoa en Wallis kan soortgelyke bewerings maak.[6] Met ’n bevolking van sowat 100 000 is die keuring van talentvolle spelers in vergelyking met ander lande baie klein, maar Tonga behoort konstant aan die 15 beste spanne wêreldwyd en hulle is redelik mededingend. Dié land ly egter onder ’n groot uitvloei aan talent, aangesien baie spelers in die professionele ligas in Australië, Nieu-Seeland, Europa of Japan speel en deur die onderskeie land ingeburger word. Volgens Wêreldrugby se reëls is ’n vir vyf jaar ononderbroke blyplek genoeg om vir die nasionale span van ’n ander land uit te draf (tot aan die einde van 2020 was dit net drie jaar).[11] Van die bekendste spelers met ’n Tongaanse herkoms is Israel Folau, Toutai Kefu, Sekope Kepu, Viliami Ofahengaue, Wycliff Palu en George Smith (vir Australië), Doug Howlett en Jonah Lomu (vir Nieu-Seeland), Billy en Mako Vunipola (vir Engeland) asook Taulupe Faletau (vir Wallis).

Die Pasifiese eilandstate se beheerliggame is nie sterk genoeg om hierdie uitvloei aan talent stop te sit nie. Soms word die sistematiese stropery in ’n ironiese manier met die 19de eeuse Blackbirding vergelyk.[12] Tongane, wat hul eie land verteenwoordig, kan nie altyd vir hul nasionale span verskyn nie, aangesien veral Engelse klubs huiwerig is om spelers vir toetswedstryde beskikbaar te stel. Die professionele span Moana Pasifika, wat vanaf 2022 aan die internasionale toernooi Superrugby deelneem, sal as ’n oplossing dien. In dié span, wat in die Nieu-Seelandse stad Auckland gesetel is, speel Tongane saam met Samoane en Nieu-Seelanders met ’n Polinesiese herkoms; dié span streef ’n verkieslik “Pasifiese” karakter na.[13]

Geskiedenis[wysig | wysig bron]

Invoering en vestiging van rugby[wysig | wysig bron]

’n Tradisionele Tongaanse sportsoort, en los verwant aan rugby, was Kasivaki. Die speelveld was in ’n baai tussen twee koraalrotse geleë en twee spanne het onder water probeer om ’n 35 kg swaar ovale steen na die rots aan die oorkant te beweeg. Die spelers het Kasivaki uitgeoefen ter vermaak van persone in die hoërklas, om hul vaardighede, hul sterktes en vegkrag in die water te vertoon. Soms het spelers verdrink en derhalwe het koning George Tupou I dié spel in die 19de eeu verbied.[14]

Nadat Tonga in 1900 ’n Britse protektoraat geword het, het seelui en sendelinge die rugbysport ingevoer. Tongaanse adellikes wat rugby tydens hul studies aan die vername Newington College in Sydney leer ken het, was ook by die invoering van dié sport in Tonga betrokke. Reeds in 1909 was rugby deel van die kurrikulum aan die twee leidende skole in die land, die Tupou College en die Tonga College.[8] Rugby het vinnig die by verre gewildste sportsoort geword en is deur groot dele van die bevolking goed ontvang. Volgens Robert F. Dewey, ’n historikus aan die DePauw-universiteit, was rugby destyds ’n belangrike manier om die plaaslike trots en strydlustige manlikheid uit te druk. Nadat baie tradisionele rituele gedurende die koloniale tydperk verdwyn het, was rugby ’n goeie plaasvervanger vir die uitvoering van ou konflikte. Buitendien was die atletiese vaardighede van die inheemse spelers glo heel geskik vir die rugbyspel. ’n Soortgelyke ontwikkeling het in twee ander Pasifiese eilandstate plaasgevind: Fidji en Samoa.[12]

Die nasionale span se eerste jare[wysig | wysig bron]

In 1923 is die Tongaanse Rugbyvoetbalunie (Engels: Tonga Rugby Football Union, die huidige Tongaanse Rugbyunie (TRU) gestig en die volgende jaar het dié beheerliggaam vir die eerste keer ’n nasionale span saamgestel. Die eerste toetswedstryd is op 15 Augustus op neutrale bodem in die Samoaanse hoofstad Apia teen Fidji gespeel en met 0–6 verloor.[6] Volgens ’n legende is die wedstryd op ’n rugbyveld met ’n groot boom op die middellyn gespeel, maar destydse koerantberigte vermeld niks dergelyks nie.[8] Die wedstryd het om 7 v.m. afgeskop om die Samoaanse toeskouers kans te gee om ná die wedstryd te werk. Aansluitend het Tonga die Fidjiane vir ’n toer van nege wedstryde gehuisves. Die eerste tuiswedstryd in die hoofstad Nukuʻalofa het die Tongane met 9–6 gewen, die tweede is met 3–14 verloor en in die derde het hulle met 0–0 gelykop gespeel.[6][15] Einde Julie 1926 het Tonga vir die eerste keer Fidji en Wes-Samoa besoek.[16] In 1928 en 1932 het die Tongane weer die Pasifiese buur Wes-Samoa besoek; met uitsondering van die jaar 1930 het Fidji en Tonga tussen 1924 en 1934 al om die twee jaar ’n toetsreeks van drie wedstryde teen mekaar gespeel, waarby meestal die Fidjiane geseëvier het.

Die Tweede Wêreldoorlog het ’n meerjarige onderbreking van die internasionale speelbedryf tot gevolg gehad. In 1947 het Tonga weer na Fidji en Wes-Samoa getoer. Terwyl hulle albei toetswedstryde in Fidji gewen het, het hulle hul eerste nederlaag teen Wes-Samoa gely.[17] Ná dié toer het die nasionale span veral om finansiële redes ’n verdere onderbreking van nege jaar gehad. Terwyl die Samoane Tonga in 1956 besoek het, het die Tongane in 1957 Wes-Samoa besoek. Tonga het tydens albei toere onoorwonne gebly. Tydens die 1958-toer na Fidji vir drie toetswedstryde het hulle egter twee nederlae gely. Tot op daardie stadium was die internasionale kontakte op die onmiddellike Pasifiese bure beperk. Dit het in 1960 verander, toe die Nieu-Seelandse Māori Nukuʻalofa besoek en met 16–27 verloor het; dit was die Māori se keurspan se enigste nederlaag tydens hul Oseaniese toer van nege wedstryde.[18]

Aan die eerste Suid-Pasifiese Spele 1963 in die Fidjiaanse hoofstad Suva het die Tongane deelgeneem. Met twee oorwinnings teen Wes-Samoa en twee nederlae teen Fidji het hulle in die tweede plek geëindig en sodoende die silwermedalje ingepalm.[19] In 1967 het hulle Fidji verwelkom en een jaar later het die teenbesoek plaasgevind; Fidji het albei toere van drie wedstryde elk beklink. In Augustus en September 1969 het die Tongane vir die eerste keer Nieu-Seeland besoek. Terwyl hulle nie toegelaat is om teen die All Blacks te speel nie het hulle in drie toetswedstryde teen die Nieu-Seelandse Māori te staan gekom, van wie hulle twee gewen het. Van die ander agt wedstryde teen plaaslike keurspanne het hulle drie gewen en in een gelykop gespeel.[20]

Toenemende internasionale kontakte[wysig | wysig bron]

Ná ’n verdere onderbreking van drie jaar het die Tongane in Mei en Junie 1972 Wes-Samoa besoek en alle vier toetswedstryde gewen. ’n Jaar later het hulle hul eerste toer na Australië onderneem. Binne-in vyf weke het hulle in tien wedstryde gespeel. Op 11 Junie het Tonga in sy derde wedstryd in Sydney ’n verrassing behaal, toe hulle ’n hoogs aangeslane en sterbesaaide span van die stadbeheerliggaam Sydney Rugbyunie met 19–14 geklop het.[21] Op 23 Junie het hulle ook in Sydney in hul eerste toetswedstryd teen die Wallabies te staan gekom, maar hulle is deur die gasheer oorheers en met 30–12 verslaan. Sewe dae later het die Tongane in die tweede toetswedstryd in Brisbane ’n verrassende 16–11-oorwinning aangeteken, hul eerste teen een van die “groot” rugbynasies. Die burgemeester van Brisbane het spontaan aangebied die span se verblyfkoste te betaal om ’n derde toetswedstryd moontlik te maak. Dit het egter nie gebeur nie, aangesien hulle op pad huis toe ’n wedstryd in Fidji gespeel het (waar hulle ’n nederlaag gely het).[22]

In September en Oktober 1975 het Tonga sy eerste toer buite Oseanië aangepak. Dit het elf wedstryde in die Verenigde Koninkryk en Kanada behels. Hulle het teen Britse plaaslike keurspanne net een oorwinning aangeteken. Albei wedstryde teen die nasionale spanne van Wallis en Skotland is nie as toetswedstryde erken nie en het in duidelike nederlae geëindig. Die eerste wedstryd teen die Kanadese nasionale span in Vancouver, wat in ’n duidelike 40–14-oorwinning geëindig het, is wél as ’n toetswedstryd erken.[23] Die volgende langer toer het van Junie tot Augustus 1975 plaasgevind. Dit het in Wes-Samoa begin, waar hulle in vier toetswedstryde gespeel het. Twee het in nederlae geëindig; dit was die eerste nederlae teen dié span in amper drie dekades. Aansluitend het Tonga Nieu-Seeland besoek, waar hulle in nog twaalf wedstryde gespeel het. Onder andere is die twee toetswedstryde teen die Nieu-Seelandse Māori verloor. In die ander tien wedstryde teen plaaslike spanne het Tonga agt oorwinnings aangeteken.[24] Tydens die Fidjiaanse toer in 1977 het hulle in al drie toetswedstryde nederlae gely, ook die wenrekord teen plaaslike spanne was negatief.[25]

Tydens die Suid-Pasifiese Spele 1979 in Suva het Tonga in die poelfase Wes-Samoa, die Salomonseilande en Tahiti geklop. Ná ’n duidelike 58–3-oorwinning in die halfeindstryd teen Nieu-Kaledonië het die Tongane in die eindstryd Fidji ontmoet. Hulle het dié wedstryd naelskraap met 6–3 gewen en sodoende die goue medalje ingepalm, tot op hede hul beste prestasie.[26] In 1982 het die nuwe, jaarlikse Pasifiese Drienasiestoernooi gereelde wedstryde aan die drie voorste Pasifiese rugbynasies besorg en die vorige ongereelde wedersydse toere vervang. Die eerste drie toernooie het Tonga in die derde (en dus laaste) plek geëindig. Tydens die Suid-Pasifiese Spele 1983 in Apia het hul titelverdediging misluk. In die poelfase het Tonga Amerikaans-Samoa, die Cookeilande, Papoea-Nieu-Guinee en Tokelau geklop, maar hulle is deur die gasheer Wes-Samoa verslaan. Ook in die halfeindstryd is hulle deur Fidji geklop. Tonga het in die klein finale om die derde plek met 70–0 teen Nieu-Kaledonië gewen.[27]

In Junie 1986 het die Walliese nasionale span deur die Suid-Pasifiek getoer en die eerste span van buite Oseanië geword om teen Tonga te speel. Die toetswedstryd het die Tongane naelskraap met 7–15 verloor. ’n Massageveg het vroeg in dié wedstryd uitgebreek waarby byna alle spelers betrokke was. Tydens ’n onthaal ná die wedstryd is die Walliese kaptein, Phil Davies, gevra om ’n paar woorde in Wallies aan die versameldes te rig. Met ’n rustige stemtoon het hy onder andere gesê: “Dit is die ergste plek waar ek ooit was. Ek is bly ek kom hier weg en wil nooit weer hierheen kom nie. Julle is die vuilste span teen wie ek ooit gespeel het” – wat die Tongane natuurlik nie verstaan het nie.[28] Sowat ’n maand later het Tonga die Pasifiese Drienasiestoernooi 1986 beklink; dit was die enigste titeloorwinning in die beheerliggaam se geskiedenis.[29]

Eerste deelnames aan rugbywêreldbekertoernooie[wysig | wysig bron]

Weens sy voortgesette goeie prestasies teen as sterker geagte spanne was Tonga in 1987 een van die 16 nasies wat deur die Internasionale Rugbyraad (IRR, nou Wêreldrugby) uitgenooi is om aan die eerste rugbywêreldbekertoernooi in 1987 in Australië en Nieu-Seeland deel te neem. Daarmee gepaard gegaan het die Tongaanse beheerliggaam se aansluiting by die voorheen redelik eksklusiewe IRR, waarvolgens amper alle wedstryde met die tradisionele rugbynasies as toetswedstryde erken is. Tydens die Rugbywêreldbeker het Tonga al sy drie poelwedstryde teen Kanada (met 4–37), Wallis (met 16–29) en Ierland (met 9–32) verloor. Vervolgens het Tonga Poel 2 in die laaste plek afgesluit.[30] Ook tydens die twee daaropvolgende Pasifiese Drienasies het hulle geen oorwinning aangeteken nie. In April 1990 het die Tongane in Tokio aan ’n toernooi deelgeneem wat as wêreldbekerkwalifisering gedien het. Hulle het teen Japan met 16–28 en teen Wes-Samoa met 3–12 verloor. Ten spyte van hul 45–22-oorwinning teen Korea het hulle die Rugbywêreldbeker 1991 misgeloop – tot op hede die enigste toernooi.[31]

Tydens die Pasifiese Drienasies 1992 het Tonga sy eerste oorwinning in dié toernooi in ses jaar aangeteken. Die Pasifiese Drienasies 1993 het ook as wêreldbekerkwalifisering gedien. Gedurende die uitspeelwedstryde wat uit ’n tuis- en wegwedstryd teen Fidji bestaan het, het hulle met ’n totale telling van 34–26 vir die Rugbywêreldbeker 1995 in Suid-Afrika gekwalifiseer.[32] Tussen albei kwalifiseringwedstryde het die Tongane vir twee weke deur Australië getoer. Onder andere het hulle vir die eerste keer in twintig jaar teen die Wallabies te staan gekom en is met 52–14 duidelik verslaan.[33] Tydens hul 1995-toer na Japan in Februarie het die Tongane albei toetswedstryde duidelik gewen.[34] Tydens die Rugbywêreldbeker 1995 in Suid-Afrika het Tonga teen Frankryk en Skotland te staan gekom en duidelike nederlae met onderskeidelik 10–38 en 5–41 gely. In die laaste poelwedstryd, wat nie meer beslissend was nie, het hulle hul eerste rugbywêreldbekeroorwinning aangeteken, toe die Ivoorkus met 29–11 verslaan is.[35] ’n Tragiese ongeluk van die Ivoriaanse speler Max Brito het dié wedstryd oorskadu: In die derde speelminuut het hy ná ’n duikslag op die grond geval, ’n aantal spelers het op hom beland en hy het bewusteloos bly lê. Hy is dadelik na ’n hospitaal geneem waar sy lewe gered is, maar hy het van die nek af verlam gebly en is sedertdien aan ’n rolstoel gekluister.[36]

Gevolge van professionalisering[wysig | wysig bron]

Nadat die IRR in Augustus 1995 al die beperkinge rakende die spelers se betaling opgehef en daarmee die professionele tydperk van die rugbyspel ingelui het, was dit vir Tonga en die ander Pasifisiese eilandstate terselfdertyd vloek én seën. Aan die een kant kon die nasionale span professionele spelers insluit wat oorwegend by klubs in Nieu-Seeland, Australië, Europa en Japan gespeel het. Aan die ander kant het die beheerliggaam altyd met die risiko gesit dat hierdie spelers meer as drie jaar oorsee gebly het en volgens die IRR se woonplekreël deur die onderskeie beheerliggame gekeur kon word, waarvolgens hulle nie meer vir die nasionale span beskikbaar was nie. Buitendien het die finansieel sterk mededingers die reeds min mededingende plaaslike amateurliga erg verswak.[37] Buitendien bestaan – nog duideliker as in Fidji en Samoa – ’n groot ekonomiese afhanklikheid van terugoorplasings deur rugbyspelers wat tydelik of permanent migreer het.[38]

Die Tongane het gedurende Mei en Junie 1997 deur Suider-Afrika getoer. Onder andere het hulle een toetswedstryd elk teen Zimbabwe en Namibië gespeel en albei gewen. In hul eerste toetswedstryd teen die Suid-Afrikaanse Springbokke, die destydse wêreldkampioen, het hulle in Kaapstad egter met 10–74 ’n duidelike nederlaag gely.[39] Die Oseaniese rugbywêreldbekerkwalifisering is in September 1998 in Australië aangebied. Tonga is naelskraap deur Fidji en Samoa geklop en duidelik deur Australië. Aangesien die span tydens dié toernooi in die laaste plek geëindig en die regstreekse kwalifisering misgeloop het, moes hulle in Maart 1999 twee uitspeelwedstryde teen Georgië speel en Tonga het met ’n totale telling van 64–34 geseëvier. Aansluitend het hulle met twee duidelike oorwinnings teen Korea en ’n totale telling van 140–41 vir die hooftoernooi gekwalifiseer.[40]

Gedurende somer 1999 het Tonga vir die eerste keer deelgeneem aan die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap, ’n toernooi vir die spanne in en rondom die Stille Oseaan, en die vyfde plek onder ses deelnemers beklee. In voorbereiding op die rugbywêreldbekertoernooi het Tonga in Junie 1999 Frankryk verwelkom en ’n verrassende 20–16-oorwinning behaal.[41] Vier maande later is die Rugbywêreldbeker 1999 in die destydse Vyfnasies aangebied. Hul eerste wedstryd teen die All Blacks het die Tongane soos verwag verloor (met 9–45). In die tweede groepwedstryd het hulle ’n naelskraapse 28–25-oorwinning teen Italië aangeteken. Aansluitend is hulle deur Engeland duidelik met 10–101 verslaan, waarvolgens hulle in die derde plek geëindig het.[42]

Die nuwe millennium[wysig | wysig bron]

Tonga teen Japan op Honjo-stadion in Kitakyushu, Japan, op 4 Junie 2006
Tonga teen die Verenigde State tydens die Rugbywêreldbeker 2007 in Frankryk

Tydens die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap 2000 het Tonga die derde plek onder ses deelnemers beklee. Tussen die twee rondtes by dié toernooi het die Tongane op 16 Junie weg teen Nieu-Seeland gespeel en hulle is met 0–102 oorrompel; tot op hede is dit hul ergste nederlaag.[43] ’n Kort toer in November 2001 na die Verenigde Koninkryk, hul laaste oorsese toer volgens die ou tradisie, het in vier nederlae geëindig, onder andere teen die Skotse en Walliese nasionale spanne. Nadat die Tongane tydens die Pasifiese Drienasies 2002 die regstreekse rugbywêreldbekerkwalifisering versuim het, het hulle ’n verdere poging nodig gehad. In Oktober en November 2002 het hulle albei wedstryde teen Papoea-Nieu-Guinee duidelik gewen, met ’n totale telling van 131–26. In Maart 2003 het Tonga in die beslissende uitspeelwedstryde die Asiatiese verteenwoordiger Korea selfs meer oorheers en hulle met ’n totale telling van 194–0 oorrompel. Hul 119–0-oorwinning in die tweede wegwedstryd in Seoel is tot op hede die hoogste in die Tongaanse rugbygeskiedenis.[44] Die Rugbywêreldbeker 2003 in Australië het egter teleurstellend verloop. Ná nederlae teen Italië (met 12–36), Wallis (met 20–27), Nieu-Seeland (met 7–91) en Kanada (met 7–24) het Tonga die laaste plek in sy groep beklee.[45]

In 2002 was die Tongaanse Rugbyunie een van die stigtingslede van die Stille Oseaan Eilande Rugbyalliansie wat die doelwit gehad het om die samewerking tussen die Pasifiese rugbynasies te verbeter. In 2004 het die lede die gesamentlike keurspan Pasifiese Eilanders byeengeroep, wat volgens die Britse en Ierse Leeus se voorbeeld al om die twee jaar pleks van die onderskeidelike nasionale span ’n aantal toetswedstryde teen die vername rugbynasies gespeel het. Op mediumtermyn sou dié span homself vir ’n moontlike uitbreiding van die Super 12 of die Drienasiesreeks aanbeveel.[8] In altesaam elf wedstryde het hulle agt nederlae gely en drie oorwinnings aangeteken. In 2009 het die Samoaanse beheerliggaam die alliansie verlaat, aangesien hulle glo naas die sportiewe ook nie in die finansiële doelwitte geslaag het nie. Sedertdien het die Pasifiese Eilanders ondanks verskeie herlewingspogings nie meer byeengekom nie.[10] Nes die ander Pasifiese rugbynasies het Tonga toenemend gebuk gegaan onder die feit dat die beste spelers kontrakte by oorsese klubs onderteken het en vervolgens van hul onderskeie klubs afhanklik was. Dit en ander nadele het daartoe gelei dat die beheerliggame van Tonga, Fidji en Samoa in 2000 die kontinentale beheerliggaam Vereniging van Oseaniese Rugbyunies (Federation of Oceania Rugby Unions, FORU; nou Oseanië Rugby) van stapel gestuur het. Die FORU het vir ’n medebeslissingsreg by die IRR se uitvoerende raad aangeklop en dit is in 2004 toegestaan. Die meer as ’n dosyn lede moet egter twee setels deel en word dus steeds erg benadeel teenoor die “groot” rugbynasies.[46]

In 2006 is die vorige Pasifiese Drienasies met die nuwe Pasifiese Nasiesbeker vervang. Die eerste toernooi (aanvanklik Pasifiese Vyfnasies genoem) het Tonga in die vierde plek onder vyf deelnemers afgesluit. Tydens die daaropvolgende rugbywêreldbekerkwalifisering het Tonga weer teen maklike spanne te staan gekom. Met twee duidelike oorwinnings teen die Cookeilande in Junie en Julie 2006 het hulle tot die uitspeelwedstryd teen die Asiatiese verteenwoordiger gevorder. Hulle het weer teen Korea te staan gekom en hulle in Februarie 2007 met 83–3 geklop.[47] Die Rugbywêreldbeker 2007 in Frankryk is tot op hede die suksesvolste in die Tongaanse rugbygeskiedenis. In die eerste wedstryd het hulle die Verenigde State met 25–15 geklop, maar hul 19–15-oorwinning teen die aartsvyand Samoa was selfs nog belangriker. Ná dié twee oorwinnings het Tonga teen die twee moeilikste spanne in hul groep te staan gekom. In albei wedstryde teen die Suid-Afrikaanse Springbokke (met 25–30) en Engeland (met 20–36) was die Tongane amper mededingend en het die gunstelinge byna verslaan. Veral hul naelskraapse uitslag teen die latere wêreldkampioen Suid-Afrika het heelwat opskudding veroorsaak. Tonga het sy groep in die derde plek afgesluit, waardeur hulle regstreeks vir die volgende rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer het.[48]

Tydens die Pasifiese Nasiesbeker 2009 is vir ’n lang tydperk die laaste wedstryde in Nukuʻalofa gespeel, aangesien die Teufaiva Sportstadion in só ’n mate vervalle was, dat dit nie langer vir wedstryde geskik was nie. Die staat het nie die geld vir die dringend nodige opknapping gehad nie en in die hele Tonga was geen gelykwaardige plaasvervanger beskikbaar nie, waarvolgens vir die volgende jare alle tuiswedstryde in die buiteland gespeel moes word (hoofsaaklik in Nieu-Seeland en Fidji).[49] Tydens die eindjaarrugbytoetsreekse het hulle verskeie kere op neutrale grond in Europa teen die Verenigde State gespeel, aangesien beide spanne daar talle spelers kon inspan.

Geleidelike suksesse[wysig | wysig bron]

Die All Blacks verdedig op hul doellyn teen Tonga tydens die Rugbywêreldbeker 2011 in Nieu-Seeland
Tonga (in rooi) teen Frankryk tydens die Rugbywêreldbeker 2011
Tonga voor hul wedstryd teen Nieu-Seeland tydens die Rugbywêreldbeker 2015 in Engeland
Tonga teen die Verenigde State tydens die Elkanobeker in 2016

Ten spyte van die omstandighede kon die Tongane steeds redelik goed tred hou en hulle was soms in staat om vir die een of ander verrassing te sorg. Tydens die Pasifiese Nasiesbeker 2011 het Tonga die eerste plek beklee, maar hulle is ná hul naelskraapse 27–28-nederlaag teen die Japanners van hul toernooititel ontneem.[50] Tydens die Rugbywêreldbeker 2011 in Nieu-Seeland is die Tongane in hul eerste wedstryd deur die gasheer en latere wêreldkampioen met 41–10 verslaan. Daarop het ’n redelik onverwagse 20–25-nederlaag teen Kanada en ’n 31–18-oorwinning teen Japan gevolg. In hul laaste wedstryd het hulle in een van die grootste verrassings in die rugbywêreldbekergeskiedenis geslaag, toe hulle die absolute gunstelinge Frankryk met 19–14 geklop het.[51] Tonga het sy groep in die derde plek afgesluit, waardeur hulle weer regstreeks vir die volgende rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer het, terwyl Frankryk ondanks die nederlaag tot die kwarteindrondte gevorder en selfs as naaswenner geëindig het.[52]

Tydens die 2012 eindjaarrugbytoetsreeks een jaar later het Tonga die volgende verrassende oorwinning teen ’n vlak-een-span aangeteken, to hulle Skotland weg met 21–15 verslaan het, hul eerste oorwinning teen dié span.[53] Tydelik het Tonga weens sy goeie prestasies op Wêreldrugby se wêreldranglys die negende plek beklee, hul beste plasing tot op hede. Andersins het Tonga meer teen tweede vlak-spanne van buite Oseanië gespeel, waarby hul wenrekord redelik gebalanseerd was. Byvoorbeeld het hulle tydens ’n voorbereidingswedstryd op die rugbywêreldbekertoernooi in September 2015 hul eerste oorwinning teen Roemenië aangeteken. Die aansluitende Rugbywêreldbeker 2015 het ietwat teleurstellend verloop. In hul eerste groepwedstryd is die Tongane deur die Georgiërs met 17–10 verslaan, in hulle tweede wedstryd het Tonga sy enigste oorwinning aangeteken, toe hulle Namibië met 35–21 geklop het. Hul eerste ontmoeting teen Argentinië het in ’n 16–45-nederlaag geëindig en in hul laaste wedstryd is Tonga deur die latere wêreldkampioen Nieu-Seeland oorheers (met 9–47). Tonga het in die vierde plek geëindig en sodoende die regstreekse kwalifisering vir die volgende toernooi misgeloop.[54]

Ook in die daaropvolgende jare was hul wenrekord teen tweede vlak-spanne amper gebalanseerd, terwyl verrassende oorwinnings teen “groot” rugbynasies maar skaars was. ’n Uitsondering was ’n 19–17-wegoorwinnging teen Italië tydens die 2016 eindjaarrugbytoetsreeks (nadat laasgenoemde Suid-Afrika ’n week tevore verslaan het).[55] In 2017 kon die Teufaiva-stadion danksy finansiële ondersteuning deur die Nieu-Seelandse regering herstel word.[56] Die Walliesers het die vordering wat gemaak is as onvoldoende beskou en ’n beplande toetswedstryd teen die Tongane na Auckland laat verskuif.[57] Tydens die Pasifiese Nasiesbeker 2017 het Fidji en Samoa egter Tonga besoek en vir die eerste tuiswedstryde in agt jaar gesorg.[56] Met ’n 30–26-oorwinning teen Samoa het Tonga vir die rugbywêreldbekertoernooi gekwalifiseer. Besoeke deur ander spanne het egter nie plaasgevind nie, aangesien die stadion in Februarie 2018 deur ’n sikloon beskadig is en weer herstel moes word.[58]

Tydens die Rugbywêreldbeker 2019 in Japan het Tonga soos vier jaar voorheen in die vierde plek geëindig en hulle is vroeg uitgeskakel. Hul eerste twee wedstryde teen Engeland (met 3–53) en Argentinië (met 12–28) het in redelik duidelike nederlae geëindig. In hul derde groepwedstryd het Tonga teen Frankryk amper weer ’n verrassing behaal: Nadat die Franse blykbaar met 17–0 goed voorgeloop het, het die Tongane dié voorsprong laat krimp en naelskraap met 21–23 verloor.[59] Hul 31–19-oorwinning teen die Verenigde State was nie meer van belang nie. As gevolg van die reisbeperkings tydens die wêreldwye Covid-19-pandemie kon die Tongane amper vir twee jaar geen wedstryd meer speel nie. Eers tydens die 2021 midjaarrugbytoetsreeks in Julie 2021 het hulle in ’n wegwedstryd teen die Nieu-Seelandse All Blacks gespeel. Weens hul gebreek aan speloefening het die erg verswakte Tongane ’n geskiedkundige 0–102-nederlaag gely, waardeur hul vorige ergste oorwinning uit 2000 teen dieselfde span egaliseer is.[60] Die eerste deel van die rugbywêreldbekerkwalifisering is weens die pandemie ook in Nieu-Seeland aangebied. Ná twee nederlae teen Samoa het in die Oseaniese uitspeelwedstryd ’n duidelike oorwinning teen die Cookeilande gevolg; ’n uitspeelwedstryd teen ’n Asiatiese verteenwoordiger is nog uitstaande.[61]

Aan die begin van 2022 het Wêreldrugby ’n nuwe reël geïmplementeer wat vir die Pasifiese eilandstate as baie voordelig beskou word. Hiervolgens kan nasionale spelers van ’n “groot” rugbynasie na ’n ander nasie oorskakel, ongeag die aantal toetswedstryde wat tot dusver gespeel is. Hiervoor moes 36 maande verloop het sedert die laaste toetswedstryd en die speler moet in die betrokke land gebore wees; ’n oorskakeling is ook moontlik met ’n ouer of grootouer wat daar gebore is. Volgens verwagtinge sal talle spelers met ’n Tongaanse, Fidjiaanse of Samoaanse herkoms tydens die Rugbywêreldbeker 2023 vir hul oorspronklike nasie kan speel.[62]

Kleure, embleem en bynaam[wysig | wysig bron]

Tonga speel tradisioneel in ’n rooi trui met wit kleuraksente, wit broeke en rooi sokkies. Hul alternatiewe trui is wit met rooi kleuraksente, rooi broeke en wit sokkies.

Die huidige truiverskaffer is sedert 2021 die Nieu-Seelandse maatskappy Siomai Print[63] en die truiborg is ook sedert 2021 die Franse farmaseutiese maatskappy Flect’Expert.[64] Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel.

Die beheerliggaam Tongaanse Rugbyunie se kenteken toon ’n wit vredesduif met ’n olyftakkie in sy snawel, op ’n blou agtergrond voor ’n rooi kruis op ’n geel agtergrond. Die nasionale span se bynaam is ʻIkale Tahi, Tongaans vir “seearend”.

Die Sipi Tau[wysig | wysig bron]

Tonga voer die Sipi Tau tydens die 2008-Stille Oseaan Nasiebekerwedstryd teen Australië A op
Tonga voer die Sipi Tau tydens die Rugbywêreldbeker 2011 teen Frankryk op

Soos baie ander groot Stille-Oseaan rugbynasies voer Tonga ’n oorlogsdans voor hulle wedstryde uit, wat die Tongane Sipi Tau noem. Dié oorlogsdans het die doel om die teenstander te intimideer en hulself aan te moedig. Voor die 19de eeu was oorlogsdanse in Tonga nie gebruiklik nie, aangesien praat tydens die slag as ’n teken van swakheid beskou is. Maar dan het die uit die naburige Franse oorsese gebied Wallis en Futuna afkomstige Kailao versprei en is deur die Tongae oorgeneem.[65] Die nasionale rugbyspan het oor die jare heen verskeie weergawes van die Sipi Tau gedans, maar dit is nie bekend wanneer dit vir die eerste keer ingespan is nie. Die huidige, sedert 1994 gebruikte weergawe is deur koning Taufaʻahau Tupou IV saamgestel.[66]

Een van die mees onvergeetlike uitvoerings in moderne tye van die Sipi Tau was tydens die Rugbywêreldbeker 2003 in Australië, toe hulle teen die Nieu-Seelandse All Blacks te staan gekom het. Die All Blacks het hul tradisionele Haka uitgevoer toe Tonga gereageer het met hul Sipi Tau, terwyl die All Blacks nog met hul Haka besig was. Die spanne het meters van mekaar te staan gekom net voor die afskop.[67]

Tongaans Afrikaans

Teu ke tau! (leier)
Tonga! (span)
Teu lea pea tala ki mamani katoa
Ko e ʻIkale Tahi kuo halofia.
Ke ʻilo ʻe he sola mo e taka
Ko e ʻaho ni te u tamate tangata,
A e haafe mo e tautuaʻa
Kuo huʻi hoku anga tangata.

Ei! (leier)
E! (span)
Ei! (leier)
E! (span)

Te u peluki e molo mo e foueti taka,
Pea ngungu mo ha loto fitaʻa
Ngungu! (leier)
ʻIo! (span)
Ngungu! (leier)
ʻIo!

Ko Tonga pe mate ki he moto (leier)
Otua mo Tonga ko hoku tofi'a (span)
Ei e! (leier)
TONGA! (span)

Maak gereed vir die stryd! (leier)
Tonga! (span)
Ek sal met die hele wêreld praat
Die seearende smag.
Laat die buitelander en die vreemdeling oppas
Vandag is ek die vernietiger van siele oral
Aan die skakelpaar en agterspelers
My menslikheid het verdwyn.

Hey! hey! (leier)
Ay! (span)
Aye! (leier)
Aye! (span)

Losgemaal en losvoorspelers sal ek sny
En laat enige kwaai harte waarvan jy weet knars.

Laat knars! (leier)
Yeah! (span)
Laat knars! (leier)
Yeah! (span)

Dis hoe Tonga volgens sy leuse sterf
God en Tonga is my erfenis.
Aye, ay! (leier)
TONGA! (span)

Tuisstadion[wysig | wysig bron]

Tonga se tuisstadion is die Teufaiva Sportstadion in die hoofstad Nukuʻalofa met ’n kapasiteit van 10 000. Sedert 1924 is hier amper elke tuiswedstryd aangebied.

Toetswedstryde[wysig | wysig bron]

Tonga se plek op Wêreldrugby se ranglys van 10 Oktober 2003 tot op hede

Tonga het 115 van sy 291 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 39,52%. Tonga se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek in Januarie 2022):[68]

Teen Gespeel Gewen Verloor Gelykop % Gewen
Vlag van Amerikaans-Samoa Amerikaans-Samoa 1 1 0 0 100
Vlag van Argentinië Argentinië 2 0 2 0 0,00
Vlag van Australië Australië 4 1 3 0 25,00
Vlag van Chili Chili 1 1 0 0 100
Vlag van Cookeilande Cookeilande 5 5 0 0 100
Vlag van Engeland Engeland 4 0 4 0 0,00
Vlag van Fidji Fidji 92 27 62 3 29,35
Vlag van Frankryk Frankryk 6 2 4 0 33,33
Vlag van Georgië Georgië 7 2 5 0 28,57
Ierse Rugbyvoetbalunie-vlag  Ierland 2 0 2 0 0,00
Vlag van Italië Italië 5 2 3 0 40,00
Vlag van Ivoorkus Ivoorkus 1 1 0 0 100
Vlag van Japan Japan 18 9 9 0 50,00
Vlag van Kanada Kanada 9 4 5 0 44,44
Vlag van Suid-Korea Korea 6 6 0 0 100
Vlag van Namibië Namibië 2 2 0 0 100
Vlag van Nieu-Kaledonië Nieu-Kaledonië 2 2 0 0 100
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seeland 7 0 7 0 0
Vlag van Nieu-Seeland Nieu-Seelandse Māori 12 4 8 0 33,33
Vlag van Papoea-Nieu-Guinee Papoea-Nieu-Guinee 3 3 0 0 100
Vlag van Portugal Portugal 1 1 0 0 100
Vlag van Roemenië Roemenië 4 2 2 0 50,00
Vlag van Samoa Samoa 68 27 37 4 39,71
Vlag van Skotland Skotland 4 1 3 0 25,00
Vlag van Spanje Spanje 1 1 0 0 100
Vlag van Suid-Afrika Suid-Afrika 2 0 2 0 0
Vlag van Tokelau Tokelau 1 1 0 0 100
Vlag van Verenigde State van Amerika Verenigde State 10 9 1 0 90,00
Vlag van Wallis Wallis 10 0 10 0 0,00
Vlag van Zimbabwe Zimbabwe 1 1 0 0 100
Algeheel 291 115 169 7 39,52

Rekorde[wysig | wysig bron]

Wêreldbekerrekord[wysig | wysig bron]

Tonga het tot dusver aan amper elke rugbywêreldbekertoernooi deelgeneem, met uitsondering van die Rugbywêreldbeker 1991 in die destydse Vyfnasies. Hul beste prestasie tot dusver was twee oorwinnings elk in 2007 en 2011.

Jaar Uitslag
1987 Poelfase
1991 Geen deelname
1995 Poelfase
1999 Poelfase
2003 Poelfase
2007 Poelfase
2011 Poelfase
2015 Poelfase
2019 Poelfase
2023 N.v.t.

Pasifiese Drienasies[wysig | wysig bron]

Die Pasifiese Drienasies was van 1982 tot 2005 die tradisionele jaarlikse toernooi tussen die drie Pasifiese rugbynasies Fidji, Samoa en Tonga. Hulle het die toernooi een keer gewen: in 1986.

Pasifiese Nasiesbeker[wysig | wysig bron]

Tonga se enigste jaarlikse toernooi sedert 2006 is die Pasifiese Nasiesbeker, waartydens hulle teen Fidji en Samoa speel (soms word ook ander nasionale span genooi). Hul beste prestasie was die eerste plek tydens die Pasifiese Nasiesbeker 2011, waarby Japan weens sy oorwinning teen Tonga met die toernooititel weggestap het.

Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap[wysig | wysig bron]

Tonga het twee keer aan die Stille Oseaanrand Rugbykampioenskap deelgeneem en in 2000 die derde plek beklee.

Suid-Pasifiese Spele[wysig | wysig bron]

Tonga het vier keer aan die Suid-Pasifiese Spele se rugbytoernooi deelgeneem en eenkeer gewen.

  • Titeloorwinning (1): 1979

Ander toetswedstryde[wysig | wysig bron]

Gedurende die amateurtydperk het Tonga deels maandelange oorsese toere onderneem, waartydens hulle teen ander nasionale spanne, plaaslike saamgestelde spanne en klubspanne gespeel het. Eweneens het hulle ander nasionale spanne in Tonga gehuisves. Teen die jaar 2000 het die oorsese toere volgens die ou tradisie tot ’n einde gekom, aangesien die professionalisering van die rugbyspel te min tyd vir toere oorlaat. Vandag is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond gedurende twee tydstippe van die jaar moontlik. Gedurende die Juniemaand se midjaarrugbytoetsreeks vertrek Europese spanne na Tonga, terwyl gedurende die Novembermaand se eindjaarrugbytoetsreeks Tonga na Europa vertrek. In teenstelling met die meeste ander rugbynasies speel Tonga nie vir enige trofee teen sy teenstanders nie.

Spelers[wysig | wysig bron]

Huidige span[wysig | wysig bron]

Die volgende spelers het Tonga se span tydens die 2021 midjaarrugbytoetsreeks gevorm:[69]

Agterspelers (backs)

Speler Posisie Klub Toetswedstryde
Leon Fukofuka Skrumskakel NHRU Wildfires 13
Aisea Halo Skrumskakel North Harbour 1
Sonatane Takulua Kaptein Skrumskakel Toulon 41
James Faiva Losskakel Petrarca 11
Kali Hala Losskakel Counties Manukau 12
Fine Inisi Senter North Harbour 3
Hosea Saumaki Senter Canon Eagles 3
Walter Fifita Vleuel North Harbour 2
Viliami Fine Vleuel Petone 1
Nikolai Foliaki Vleuel Counties Manukau 3
John Tapueluelu Vleuel Otago 0
Nafi Tuitavake Vleuel Massey 16
Sam Vaka Vleuel Agen 1
Mali Hingano Heelagter Bayonne 7
Penikolo Latu Heelagter Southland 8

Voorspelers (forwards)

Speler Posisie Klub Toetswedstryde
Siua Maile Haker Manawatu 6
Sam Moli Haker Tasman 2
Jethro Felemi Stut GPS 5
Jay Fonokalafi Stut Grammar TEC 1
Lua Li Stut San Diego Legion 1
Duke Nginingini Stut Counties Manukau 3
Sila Puafisi Stut Counties Manukau 30
Ben Tameifuna Stut Bordeaux 15
Don Lolo Slot Taieri 3
Harrison Mataele Slot Grammar TEC 3
Sione Tuipulotu Slot Auckland 3
Solomone Funaki Losvoorspeler Hawke’s Bay 1
Mateaki Kafatolu Losvoorspeler Wellington 3
Zane Kapeli Losvoorspeler Chiefs 12
Nasi Manu Losvoorspeler Otago 9
Viliami Taulani Losvoorspeler Chiefs 3
Maama Vaipulu Losvoorspeler Castres Olympique 13

Bekende spelers[wysig | wysig bron]

Tot dusver is nog geen Tongaanse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie.

Spelerstatistieke[wysig | wysig bron]

Nili Latu (2008)
Vungakoto Lilo (2011)
Kurt Morath (2011)

Vervolgens die belangrikste statistieke van Tonga se spelers. Die spelers wat met * gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter.

(Korrek teen: Januarie 2022)

Meeste toetswedstryde[70]
Rang Naam Tydperk Toetswedstryde
01 Nili Latu 2006–2017 48
02 Sonatane Takulua * 2014–2021 45
03 Vunga Lilo 2007–2018 44
04 Siale Piutau 2011–2019 43
05 Elisi Vunipola 1990–2005 41
06 Kurt Morath * 2009–2021 40
07 Pierre Hola 1998–2009 39
08 Benhur Kivalu 1998–2005 39
09 Aleki Lutui 1999–2015 38
10 David Halaifonua * 2009–2021 37
Meeste toetswedstryde as kaptein[71]
Rang Naam Tydperk Toetswedstryde
01 Nili Latu 2006–2016 42
02 Siale Piutau 2015–2019 19
03 Inoke Afeaki 2001–2003 12
04 Fakahau Valu 1977–1987 11
05 Aleki Lutui 2004–2011 09
06 Sonatane Takulua * 2017–2021 09
07 Elisi Vunipola 1999–2001 09
08 Sione Mafi Pahulu 1973–1975 07
09 Siaosi Atiola 1987–1990 06
10 Mana Otai 1995 05
Meeste punte aangeteken[72]
Rang Naam Tydperk Punte
01 Kurt Morath * 2009–2021 340
02 Pierre Hola 1998–2009 322
03 Sonatane Takulua * 2014–2021 234
04 Sateki Tuipulotu 1993–2003 190
05 Fangatapu ʻApikotoa 2004–2014 147
06 Josh Taumalolo 1996–2007 118
07 Kusitafu Tonga 1996–2001 114
08 Vunga Lilo 2007–2018 087
09 Fetuʻu Vainikolo 2011–2016 085
10 Fepikou Tatafu 1996–2002 050
Meeste drieë gedruk[73]
Rang Naam Tydperk Drieë
01 Fetuʻu Vainikolo 2011–2016 17
02 Josh Taumalolo 1996–2007 14
03 Pierre Hola 1998–2009 12
04 Vunga Lilo 2007–2018 12
05 Sonatane Takulua * 2014–2021 11
06 Fepikou Tatafu 1996–2002 10
07 Viliame Iongi 2011–2016 09
08 Benhur Kivalu 1998–2005 09
09 Telusa Veainu * 2015–2021 08
10 Elisi Vunipola 1990–2005 08

Afrigters[wysig | wysig bron]

Tonga het in 1985 met Fred Wolfgramm sy eerste afrigter benoem. Sedert 2016 dien die Tongaan Toutai Kefu as Tongaanse hoofafrigter.

Naam Tydperk
Vlag van Tonga Fred Wolfgramm 1985
Vlag van Tonga Prins Mailefihi 1986–1987
Vlag van Tonga Fakahau Valu 1995
Vlag van Tonga Polutele Tuʻihalamaka 1999
Vlag van Nieu-Seeland David Waterston 1999–2000
Vlag van Tonga Vaita Ueleni 2000–2001
Vlag van Nieu-Seeland Jim Love 2001–2003
Vlag van Australië Viliami Ofahengaue 2004–2005
Vlag van Australië Adam Leach 2006–2007
Vlag van Tonga Quddus Fielea 2007–2010
Vlag van Nieu-Seeland Isitolo Maka 2010–2011
Vlag van Australië Toutai Kefu (tussentyds) 2012
Vlag van Tonga Mana Otai 2012–2015
Vlag van Australië Toutai Kefu sedert 2016

Verwysings[wysig | wysig bron]

  1. (en) "Most matches". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  2. (en) "Most points". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  3. (en) "Most tries". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  4. (en) "World Rugby Rankings". Wêreldrugby. Besoek op 23 Januarie 2022.
  5. (en) "We quit: SRU". Samoa Observer. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 20 Februarie 2012.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 (en) "Rugby History in Fiji". Teivovo. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 November 2007. Besoek op 6 Oktober 2007.
  7. (en) "Member Unions". Wêreldrugby. Besoek op 23 Januarie 2022.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 (en) Robert F. Dewey (2012). John Nauright, Charles Parrish (red.). Rugby Union Football, Pacific Islands. Sports around the world: History, culture and practice (1 uitg.). Santa Barbara: ABC-Clio. pp. 445–447. ISBN 978-1-59884-300-2.
  9. (en) "World Rugby U20 Championship". Wêreldrugby. Besoek op 23 Januarie 2022.
  10. 10,0 10,1 (en) "Samoa quits Pacific Islands Rugby Alliance". Planet Rugby. 17 Julie 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 21 Julie 2009. Besoek op 12 Desember 2021.
  11. (en) "World Rugby raises international eligibility period from three to five years". BBC. 10 Mei 2017. Besoek op 23 Januarie 2022.
  12. 12,0 12,1 (en) "Pacific's brawn drain is world rugby's gain". North West Star. 7 Oktober 2011. Besoek op 23 Januarie 2022.
  13. (en) "Next steps in Pacific Island professional teams' journey confirmed by NZ Rugby". All Blacks. 14 April 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  14. (en) "Kasivaki: Tonga's ancient version of rugby". Radio New Zealand. 6 Oktober 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  15. (en) "1924 Fiji tour to Western Samoa and Tonga". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  16. (en) "1926 Tonga tour to Fiji and Western Samoa". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  17. (en) "1947 Tonga tour to Fiji and Western Samoa". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  18. (en) "1960 New Zealand Maori tour to Western Samoa and Tonga". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  19. (en) "1963 South Pacific Games". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  20. (en) "1969 Tonga tour to New Zealand". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  21. (en) "Humiliation for Sydney in union". The Canberra Times. 12 Junie 1973. p. 26. Besoek op 23 Januarie 2022.
  22. (en) "Unorthodox Tonga in Test victory". The Canberra Times. 2 Julie 1973. p. 13. Besoek op 23 Januarie 2022.
  23. (en) "1974 Tonga tour to British Isles and Canada". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  24. (en) "1975 Tonga tour to Western Samoa and New Zealand". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  25. (en) "1977 Tonga tour to Fiji". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  26. (en) "1979 South Pacific Games". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  27. (en) "1983 South Pacific Games". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  28. (en) "The day Wales' hardest rugby players were left sprawled on the floor and running for safety". Wales Online. 16 November 2018. Besoek op 23 Januarie 2022.
  29. (en) "1986 Pacific Tri-Nations". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  30. (en) "Rugby World Cup 1987: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  31. (en) "1991 Rugby World Cup – Asia/Oceania qualifiers". 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  32. (en) "1995 Rugby World Cup – Oceania qualifiers". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  33. (en) "1993 Tonga tour to Australia". 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  34. (en) "1995 Tonga tour to Japan". 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  35. (en) "Rugby World Cup 1995: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  36. (en) "The tragic tale of Max Brito – the Ivorian player paralysed at the 1995 Rugby World Cup". The 42. 17 September 2015. Besoek op 23 Januarie 2022.
  37. (en) Richard Bath (1997). The Complete Book of Rugby. Seven Oaks Ltd. p. 67. ISBN 1-86200-013-1.
  38. (en) Dan Leo (29 Augustus 2019). "The future of Pacific Islands rugby". The Rugby Journal. Besoek op 23 Januarie 2022.
  39. (en) "1997 Tonga tour to southern Africa". 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  40. (en) "1999 Rugby World Cup – Oceania qualifiers". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  41. (fr) Éric Collier (17 Junie 1999). "Les robustes gaillards du royaume du Tonga infligent une leçon au XV de France". Le Monde. Besoek op 23 Januarie 2022.
  42. (en) "Rugby World Cup 1999: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  43. (en) "All Blacks hit Tonga for a hundred". ESPNscrum. 16 Junie 2000. Besoek op 23 Januarie 2022.
  44. (en) "2003 Rugby World Cup – Qualifiers repechage". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  45. (en) "Rugby World Cup 2003: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  46. (en) Robert F. Dewey (2008). Greg Ryan (red.). Pacific Islands rugby: Navigating the global professional era. The changing face of rugby: The Union game and professionalism since 1995. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing. pp. 95–97. ISBN 978-1-84718-530-3.
  47. (en) "2007 Rugby World Cup – Qualifiers repechage". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  48. (en) "Rugby World Cup 2007: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  49. (en) "Tonga expected to announce stadium deal next week". Radio New Zealand. 14 Januarie 2017. Besoek op 23 Januarie 2022.
  50. (en) "2011: Japan claim first PNC crown". Wêreldrugby. 2011. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 23 Junie 2012. Besoek op 23 Januarie 2022.
  51. (en) James Standley (14 Januarie 2017). "Rugby World Cup 2011 Pool A: France 14–19 Tonga". BBC. Besoek op 23 Januarie 2022.
  52. (en) "Rugby World Cup 2011: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  53. (en) "Scotland 15–21 Tonga". BBC. 24 November 2012. Besoek op 23 Januarie 2022.
  54. (en) "Rugby World Cup 2015: Overview". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  55. (en) "Takulua scores late penalty for Tonga to see off Italy". Sky Sports. 26 November 2016. Besoek op 23 Januarie 2021.
  56. 56,0 56,1 (en) "Teufaiva reopening makes Tongan rugby whole again: Vunipola". Radio New Zealand. 20 Junie 2017. Besoek op 23 Januarie 2022.
  57. (en) "Wales will not play test at Teufaiva Stadium". Matangitonga. 18 Februarie 2017. Besoek op 23 Januarie 2022.
  58. (en) "Newly refurbished Tonga stadium badly damaged by Gita". Radio New Zealand. 20 Februarie 2018. Besoek op 23 Januarie 2022.
  59. (en) "France narrowly avoid history repeating against Tonga". rugbyworldcup.com. 2019. Besoek op 23 Januarie 2022.
  60. (en) "New Zealand 102–0 Tonga: All Blacks score 16 unanswered tries against weakened Tonga". BBC. 3 Julie 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  61. (en) "2023 Rugby World Cup – Qualifiers repechage". rugbyarchive.net. 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  62. (en) "World Rugby's tweak of eligibility rule game changing for Pacific Island unions". stuff.co.nz. 25 November 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  63. (en) "SioMai is confirmed 'Ikale Tahi uniform supplier". Nukuʻalofa Times. 10 Junie 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  64. (fr) Léo Faure (15 Junie 2021). "Dans les Pyrénées catalanes, les Tonga 7's entre galères et solidarité avant le TQO". Rugbyrama. Besoek op 23 Januarie 2022.
  65. (en) "Learn the amazing Fijiian cibi!". BBC. Besoek op 23 Januarie 2022.
  66. (en) John O’Sullivan (4 Oktober 1999). "Artistic merit: Tonga war dance". The Irish Times. Besoek op 23 Januarie 2022.
  67. (en) "Haka and Sipi Tau set Lang Park alight". ABC. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 12 November 2012. Besoek op 2 September 2007.
  68. (en) "International Rugby Union Statistics – Tonga". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  69. (en) "Tonga names 15 new caps to face All Blacks, Samoa". Radio New Zealand. 17 Junie 2021. Besoek op 23 Januarie 2022.
  70. (en) "Total matches played (descending)". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  71. (en) "Total matches played as captain (descending)". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  72. (en) "Total points scored (descending)". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.
  73. (en) "Total tries scored (descending)". ESPNscrum. Besoek op 23 Januarie 2022.

Verdere leesstof[wysig | wysig bron]

  • (en) Robert F. Dewey (2008). Greg Ryan (red.). Pacific Islands rugby: Navigating the global professional era. The changing face of rugby: The Union game and professionalism since 1995. Newcastle: Cambridge Scholars Publishing. ISBN 978-1-84718-530-3.
  • (en) Richard Bath (1997). The Complete Book of Rugby. Seven Oaks Ltd. ISBN 1-86200-013-1.
  • (en) J. R. Jones (1976). Encyclopedia of Rugby Union Football. Londen: Robert Hale. ISBN 0-7091-5394-5.

Eksterne skakels[wysig | wysig bron]