Iran
|
|||||
| Nasionale leuse: "Onafhanklikheid, vryheid, Islamitiese Republiek" | |||||
| Volkslied: Sorud-e Melli-e Iran | |||||
.svg) |
|||||
| Hoofstad | Teheran |
||||
| Grootste stad | Teheran | ||||
| Amptelike tale | Persies | ||||
| Regering | Eenheidsstaat, Islamitiese republiek Ali Chamenei Mahmoud Ahmadinejad |
||||
| Onafhanklikheid
Vereniging
- Mediese Ryk - Achemenidiese Ryk - Safawidiese Ryk - Islamitiese Republiek |
625 v.C. 550 v.C. 1501 24 Oktober 1979 |
||||
| Oppervlakte - Totaal - Water (%) |
1 648 195 km2 (18de) 636 372 myl2 0,7% |
||||
| Bevolking - 2012 skatting - 2011 sensus - Digtheid |
78 868 311 (18de) 74 700 000 48/vk km / km2 (162) |
||||
| BBP (KKP) - Totaal - Per capita |
2011 skatting |
||||
| MOI (2011) |  0,707 (88ste) — hoog[1] |
||||
| Geldeenheid | Rial (ريال) (IRR) |
||||
| Tydsone - Somertyd |
IRST (UTC+3:30) Iranse Somertyd (UTC+4:30) |
||||
| Internet-TLD | .ir | ||||
| Skakelkode | +98 |
||||
Iran (Persies: ایران) is 'n land in die Midde-Ooste, wat deur Azerbeidjan, Armenië en Turkmenistan in die noorde, Pakistan en Afghanistan in die ooste en Turkye en Irak in die weste begrens word. Die land het vroeër in die Westerse lande as Persië bekend gestaan.
Dit is juis die randstreke van Iran waar die grootste deel van die bevolking saamgetrek is en wat die grootste bydrae tot die land se bruto binnelandse produk lewer:
- die kusgebied langs die Kaspiese See in Noordwes-Iran met sy visserybedryf, rysvelde en teeplantasies;
- Khoezestan in Suid-Iran met sy olievelde en suikerplantasies;
- die Azerbeidjan-streek van Wes-Iran met sy graanvelde; en
- Oos-Iran met sy florerende vrugtebedryf in die oases van Khorastan en Seistan.
Iran het van oudsher sy onafhanklikheid gehandhaaf, alhoewel die land tydelik onder Britse, Russiese en Amerikaanse invloed gestaan het. Die Westers-georiënteerde, outoritêre, maar ook sekulêre monargistiese bewind van Mohammed Reza Sjah Pahlewi is in die Islamitiese Rewolusie van 1979 omvergewerp. Die nuwe geestelike leier, Ajatollah Chomeini, het as integrasiefiguur van 'n breë opposisiebeweging gedien waarin uiteenlopende politieke groepe verenig is.
Interne magstryde en die oorlog met Irak, wat in September 1980 met 'n Irakse aanval begin het en agt jaar lank sou voortduur, het uiteindelik 'n unieke hibriede politieke bedeling laat ontstaan met 'n grondwet waarin republikeins-demokratiese en teokraties-outoritêre elemente verenig is, alhoewel die laasgenoemdes destyds oorheers.[2]
Ten spyte van sy ideologiese teenstrydighede, binne- en buitelandse krisisse, 'n groeiende opposisiebeweging (die sogenaamde Groen Beweging) en die interne rigtingstryd in die heersende politieke en godsdienstige kringe is die politieke ontwikkeling van die Islamitiese Republiek van Iran, soos dit sedert 1979 bekend staan, in die eerste drie dekades van sy bestaan deur relatiewe stabiliteit gekenmerk.
Terwyl Iran nie daarin geslaag het om sy model van 'n Islamitiese republiek ook vir ander lande met Moslembevolkings aantreklik te maak nie, deel die land sekere ooreenkomstige kenmerke met Arabiese state soos Tunisië en Egipte wat 'n skielike politieke omwenteling in die sogenaamde Arabiese Lente ondergaan het: 'n goed opgeleide generasie van jong mense wat skraal kanse het om werk te kry, salarisse en lone wat nie tred kan hou met die stygende inflasie nie, en miljoene mense wat onder die broodlyn leef. Net soos in ander lande is daar 'n klein bolaag van welvarendes wat hulself van die aspirasies van die massa vervreem het.
Inhoud |
[wysig] Landsnaam
Die plaaslike bevolking het van oudsher na die land as Iran verwys, 'n afkorting van die Middel-Persiese Eran Sjar. Die huidige Persiese landsnaam Iran (ایران) is afgelei van die Proto-Irannese term Aryānā en die Oud-Irannese Aryānām Xšaθra wat albei "Land van die Ariërs" beteken. Die term Ērān kom in 'n 3de eeuse inskripsie uit die Sassaniede-ryk voor, terwyl die Parthiese teksgedeelte in hierdie inskripsie die Parthiese term aryān gebruik om na Iraniërs te verwys.
Daarenteen is in die westerse wêreld van oudsher tot in die 20ste eeu na Iran as Persië verwys, hoofsaaklik weens die invloed van Griekse skrywers wat die land Persis (Περσίς) of "Land van die Persiërs" genoem het.[3] Persis (Pars) was die kernland van die Achemeniede wat in die 6de eeu v.C. die eerste groot Persiese ryk gestig het. Met Pars of Persis is hier veral na die huidige provinsie Fars rondom die stad Sjiraz verwys waarvan ook die naam فارسی (Farsi) vir die Persiese taal afgelei is.
In 1935 het Rezā Shāh die internasionale gemeenskap gevra om na die land liewer as Iran te verwys. Sedert die Irannese Rewolusie van 1979 is die amptelike naam van die land "Islamitiese Republiek van Iran".
[wysig] Ekonomie
Die Iranse ekonomie is tans volgens koopkragpariteite die agtiende grootste ter wêreld, maar staan nog sterk onder die invloed van die staat en religieuse stigtings, terwyl die privaatsektor tans minder as 'n vyfde van die waardeskepping verteenwoordig. Die regering strewe egter daarna om die privaatsektor uit te brei. Die olie- en gasbedryf is net soos groot ondernemings in staatsbesit. Iran se ekonomiese doelwitte word deur middel van vyfjaarplanne gestel. Tans word die vyfde vyfjaarplan geïmplementeer.
Iran se bruto binnelandse produk (BBP) het in die fiskale jaar 2011/2012 na ramings sowat VSA-$ 480 miljard beloop. Die belangrikste ekonomiese sektore is die gas- en oliebedryf, petrochemiese nywerhede, landbou, metaal- en motorvervaardiging. Die ekonomiese infrastruktuur is sedert die 1990's voortdurend opgeknap en uitgebou. In die vroeë 21ste eeu het die dienstesektor die grootste bydrae tot die bruto binnelandse produk gelewer, gevolg deur die nywerheidsektor (met mynbou en vervaardiging) en die landbousektor. In 2006 is sowat 45 persent van die staatsinkomste deur olie- en gasuitvoere gegenereer, terwyl belasting en tariewe 31 persent bygedra het.
Knellende vraagstukke is die hoë inflasiekoers wat amptelik op 22,5 persent bereken word, terwyl dit volgens onafhanklike skattings hoër as 30 persent is. Volgens amptelike statistieke is 11,8 persent van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. Die werkloosheidsyfer vir jongmense tussen 15 en 29 jaar word op sowat 25 persent beraam.
Daar moet egter in ag geneem word dat in amptelike statistieke werknemers, wat op ten minste twee dae van die week werk, as werkendes beskou word. Die grootste uitdaging is dat jaarliks 750 000 jongmense tot die arbeidsmark toetree. Terwyl die regtelike raamwerk vir buitelandse beleggers deur die afkondiging van nuwe wetgewing verbeter is - so word beleggings intussen deur die wet beskerm, is 'n belastinghervorming deurgevoer en wisselkoerse geharmoniseer -, neem Iran op die Wêreldbank se Doing Business-indeks tans slegs die 144ste plek van altesaam 183 lande in. Die internasionale geskil oor Iran se kernprogram en gepaardgaande internasionale sanksies, wat teen die land ingestel is, belemmer die ekonomiese ontwikkeling van Iran.
[wysig] Regstelsel
In die sestigerjarige blyk Iran naas die Turkye van Atatürk een van die eerste Islamitiese lande te wees wat met die sekularisasie van sy maatskappy en regstelsel begin.
Die Islamitiese Rewolusie van die jaar 1979 maak hierdie vooruitgang met die hernieude invoering van die Sjaria weer tot niet. 'n Kodifisering van die Islamitiese wet het nooit plaasgevind nie, en regsake word op 'n willekeurige grondslag behandel. Daar is geen sprake van magskeiding nie, en die geestelike leiers oefen 'n oorgroot invloed uit.
[wysig] Burgerlike samelewing en menseregte
Alhoewel menseregte-vergrype sedert die Islamitiese Rewolusie van 1979 geleidelik afneem, moet die situasie in Iran nog steeds as baie sorgwekkend beskou word. Aangesien die Islamitiese wet seuns vanaf 15 jaar en meisies vanaf 9 jaar as meerderjarig beskou, is daar teregstellings van minderjariges. Iran pas die doodstraf toe vir moord, verkragting en dwelmhandel.
Die verkiesing van president Khatami in 1997 en die toekenning van die Nobelprys vir vrede in 2003 aan die oudregter Shirin Ebadi is saam met die toelating van nie-regeringsorganisasies bemoedigende stappe op pad na 'n Iranse regstaat.
[wysig] Politiek
[wysig] Vakbonde
Tans bestaan daar geen vakbonde volgens die Europese, Suid-Afrikaanse of Noord-Amerikaanse model nie. Iran se arbeidswetgewing maak voorsiening vir sogenaamde "Islamitiese Arbeidsrade" om die belange van werknemers te behartig. Die "Huis van Werkers" (Khane-ye Kargar) dien as koördineerder en oorkoepelende liggaam vir hierdie rade, maar tree nie as 'n onafhanklike instelling op nie. Westerse waarnemers vermoed dat dit onder die regstreekse beheer van die Departement van Arbeid en Iran se geheime diens is.[4]
Die eerste vakbond, wat ná die Islamitiese Rewolusie in Iran in die lewe geroep is, was die Vakbond van Busbestuurders (Sendika-ye Karkonan-e Sherkat-e Wahed) wat kort ná die bekendmaking van sy stigting verbied is. Sy leidende lede is in hegtenis geneem.
[wysig] Verwysings
- ^ Human Development Reports
- ^ Bundeszentrale für politische Bildung (bpb): Die Islamische Republik Iran
- ^ Mahmoud Rashad: Iran: Geschichte, Kultur und lebendige Traditionen – antike Stätten und islamische Kunst in Persien. Keulen: DuMont 2006, bl. 9
- ^ Duitse Departement van Buitelandse Sake: Iran
