Chili

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
(Aangestuur vanaf Chile)
Spring na: navigasie, soek
República de Chile
Republiek van Chili
Vlag van Chili Wapen van Chili
Vlag Wapen
Nasionale leuse: Por la Razón o la Fuerza[1]
(Spaans vir "Deur reg of mag")
Volkslied: Himno nacional de Chile
Ligging van Chili
Hoofstad Santiago de Chile1

33°26′S 70°40′W
Grootste stad Santiago de Chile
Amptelike tale Spaans (de facto)
Regering Unitêre presidensiële republiek
Sebastián Piñera
Onafhanklikheid
Onafhanklikheid
• Eerste Regeringsjunta
• Verklaar
• Erken
• Huidige grondwet
van Spanje
18 September 1810
12 Februarie 1818
25 April 1844
11 September 1980
Oppervlakte
 - Totaal
 
 - Water (%)		  
756 096,3 km2  (38ste)
291 930,4 myl2
1,072
Bevolking
 - 2012 skatting
 - 2002 sensus
 - Digtheid		  
17 402 630[2] (62ste)
15 116 435[3]
23 / km2 (194ste)
59 / myl2
BBP (KKP)
 - Totaal
 - Per capita		 2011 skatting

$299,786 miljard[4][5][6] (43ste)
$17 380[4][5] (55ste)
BBP (nominaal)
 - Totaal
 - Per capita		 2011 skatting

$248,602 miljard[7] (41ste)
$14 413[7] (49ste)
MOI (2013) Green Arrow Up Darker.svg 0,819[8] (40ste) — baie hoog
Gini (2009) 52,1[9]— hoog
Geldeenheid Peso (CLP)
Tydsone
 - Somertyd		 CLT/EAST3 (UTC-4 tot -6)
CLST/EASST (UTC-3 tot -5)
Internet-TLD .cl
Skakelkode +56
1. Die wetgewende gesag is in Valparaíso gesetel.

2. Sluit in die Paaseiland en die Salas y Goméz-eiland; sluit nie in die 1 250 000 km² van die geëiste gebied Antártica Chilena.

3. Die vasteland gebruik UTC-4 (UTC-3 in somer); die Paaseiland gebruik UTC-6 (UTC-5 in somer).

Chili (Spaans: Chile), amptelik die Republiek van Chili (República de Chile), is 'n land aan die suidweskus van Suid-Amerika wat in noord-suidelike rigting oor 'n afstand van sowat 4 300 kilometer strek, terwyl dit op sy breedste in oos-westelike rigting maksimaal 400 kilometer van die weskus tot by die grens met Argentinië strek. Die land behels verskillende klimaatsones wat van tropiese woestyne in die noorde tot by die koel gematigde en subpolêre woudsones van Suid-Chili strek.

Santiago de Chile is die hoofstad en grootste stedelike sentrum van Chili.

Chili word in die weste deur die Stille Oseaan, in die noorde deur Peru en in die noordooste deur Bolivië begrens. Naas sy vastelandse gebiede maak ook die Paaseiland (of Rapa Nui) in die Stille Oseaan, die eiland Salas y Goméz, die Juan-Fernández-eilandgroep met Robinson-Crusoe-eiland, die Desventuradas-eilande en die eilandgroepe van Ildefonso en Diego-Ramirez in die suide deel uit van die Chileense staatsgebied. Die land maak daarnaas ook aanspraak op 'n gebied in Antarktika (Antártica Chilena) met 'n oppervlakte van sowat 1,25 miljoen vierkante kilometer.

Inhoud

Etimologie [wysig]

Duitse argitektuur in Puerto Octay.

Die herkoms van die woord Chili is nog steeds onduidelik. Dit is moontlik afgelei van 'n woord uit die plaaslike Aymara-taal, chilli, en beteken "land waar die wêreld eindig". Hierdie verklaring word gesteun deur die feit dat die eerste Spaanse Conquistadore, wat in Chili geland het, vanuit die Aymara se stamgebiede na ander gebiede in Suid-Amerika vertrek het. Die Spanjaarde het dan ook vanaf die begin van die kolonisasie van Suid-Amerika na die land suid van die Atacamawoestyn as Chili verwys.

Volgens 'n minder bekende teorie het die landsnaam sy oorsprong in die Inkataal Quechua. Die oorspronklike Inkaryk het tot by die huidige Santiago de Chile gestrek, en die Inka het na die land suid van die Río Aconcagua vanweë sy relatief koel klimaat en die sneeubedekte Andesgebergte as tchili ("sneeu") verwys.

Geskiedenis [wysig]

Pedro de Valdivia stig Santiago de Chile - skildery deur Pedro Lira, 1889.

Danksy die tydelike steun van die Christelik-Demokratiese Party was Chili in 1970 die eerste land in Latyns-Amerika waar 'n marxistiese politikus, Salvador Allende, as staatshoof verkies is. Allende het voortgegaan met die politieke, ekonomiese en sosiale hervormings van sy Christelik-Demokratiese voorganger Eduardo Frei, wat die kopermynbou genasionaliseer en landhervorming begin het, maar uiteindelik het sy pogings om sosialistiese hervormings op 'n vreedsame manier deur te voer tot ekonomiese en politieke chaos gelei. Ná drie jaar is Allende se bewind in 'n bloedige staatsgreep omvergewerp. Chili was tot in 1989, toe die eerste vrye verkiesings gehou is, onder die militêre bewind van generaal Augusto Pinochet.

Danksy die ekonomiese beleid en vryemarkhervormings van Pinochet se demokratiese opvolgers het Chili tot een van die welvarendste lande in Latyns-Amerika ontwikkel. Volgens die Verenigde Nasies se Menslike ontwikkelingsindeks (MOI) is Chili tans die land met die hoogste lewensgehalte in Latyns-Amerika. Chili is een van die belangrikste koperprodusente ter wêreld, 'n beduidende uitvoerder van wyn en ook een van Suid-Afrika se grootste mededingers op die internasionale vrugtemark.

Geografie [wysig]

Die Chileense bergspits van die Ojos del Salado soos vanaf die Argentynse een gesien. Die Ojos del Salado is die hoogste vulkaan ter wêreld asook die hoogste berg van Chili.

Chili streek op die Suid-Amerikaanse konintent oor 'n lengte van 4275 km in noord-suidelike rigting langs die Andes en die kus van die Stille Oseaan (saam met die Antarktiese deel meer as 8000 km), terwyl die land gemiddeld net 180 km wyd is. Die nouste punt op die vasteland is 90 km breed en die wydste punt is 440 km breed. Die kus word in die suide deur eilande oorheers en streek tot die Straat van Magellaan, wat Vuurland (Terra del Fuego) van die vasteland skei. Die ylbevolkte noorde van die land is gekenmerk deur die Atacamawoestyn.

Die totale lengte van die grenslyn is 6 329 km, daarvan vorm 3 141 km die gemeenskaplike grens met Argentinië in die ooste. In die noorde word Chili deur Peru (160 km) en in die noordooste deur Bolivië (861 km) begrens.

Die grootste metropolitaanse gebied is die hoofstad Santiago de Chili, waar 40% van die bevolking saamgetrek is. Ander groot stede is Valparaíso, Concepción, La Serena, Antofagasta en Temuco.

Demografie [wysig]

Die Chileense Polospan, met die voormalige president Michelle Bachelet, nadat hulle die Polo-wêreldkampioenskap in 2008 gewen het.

Chili is 'n mengsel van verskillende etniese groepe, hoofsaaklik die afstammelinge van Europese setlaars[10][11][12] wat ongeveer 52,7% van die bevolking uitmaak.[13][14] Golwe van Europese immigrante het in die laat 19de eeu en vroeë 20ste eeu in Chili aangekom. Onder andere: Britse, Duitsers, Franse, Iere, Italianers, Kroate, Nederlanders, Pole, Russe, Serwiërs en Spanjaarde, asook 'n kleiner aantal immigrante uit die Midde-Ooste.

Die oorspronklike bevolking van Indiane maak ongeveer 3,2% van die totale bevolking uit, hoofsaaklik Mapuche.[13]

Die Rooms-Katolieke Kerk word deur die staat ondersteun, hoewel dit nie 'n amptelike godsdiens is nie. Behalwe vir die katolieke (70%), is daar 'n aantal Jode (0,4%) en protestantse gelowe (15,1%).[15]

Gebiede [wysig]

Chili bestaan uit 15 gebiede, 54 provinsies en 346 distrikte. Chili maak aanspraak op 'n gedeelte van Antarktika (Antártica Chilena), alhoewel hierdie vasteland algemeen as supranasionaal en besit van die wêreldgemeenskap beskou word.

Gebiede van Chili en Antártica Chilena
  1. Arica y Parinacota
  2. Tarapacá
  3. Antofagasta
  4. Atacama
  5. Coquimbo
  6. Valparaíso
  7. Metropolitaanse Gewes van Santiago
  8. O'Higgins
  9. Maule
  10. Biobío
  11. La Araucanía
  12. Los Ríos
  13. Los Lagos
  14. Aysén
  15. Magallanes

Verwysings [wysig]

  1. ↑ (es) “The Coat of Arms”. Chile Executive Branch. 23 Oktober 2011. URL besoek op 7 Mei 2013.
  2. ↑ (es) Instituto Nacional de Estadísticas (amptelike skatting). URL besoek op 7 Mei 2013.
  3. ↑ (es) “Censo 2002. Síntesis de resultados.”. Instituto Nacional de Estadísticas. URL besoek op 7 Mei 2013.
  4. ↑ 4,0 4,1 (es) “Cuentas Nacionales. Evolución de la actividad económica en el año 2011”. Sentrale Bank van Chili: Maart 2012. URL besoek op 7 Mei 2013. (bl. 27)
  5. ↑ 5,0 5,1 (en) “Implied PPP conversion rate – Chile”. World Economic Outlook Database, April 2012. Internasionale Monetêre Fonds. URL besoek op 7 Mei 2013.
  6. ↑ (es) “Cuentas Nacionales de Chile 2003–2011 (Referencia 2008)”. Sentrale Bank van Chili. 19 Maart 2011. URL besoek op 7 Mei 2013. Nota: Net vir bevolkingsyfers gebruik (bl. 60).
  7. ↑ 7,0 7,1 (es) “Indicadores Macroeconómicos Al cuarto trimestre del 2011”. Sentrale Bank van Chili. 27 Maart 2012. URL besoek op 7 Mei 2013.
  8. ↑ (en) “Human Development Report 2013”. Verenigde Nasies: 2013. URL besoek op 7 Mei 2013.
  9. ↑ (en) “Gini Index”. Wêreldbank. URL besoek op 7 Mei 2013.
  10. ↑ (en) SOCIAL IDENTITY Marta Fierro Social Psychologist. URL besoek op 7 Mei 2013.
  11. ↑ (en) massive immigration of European Argentina Uruguay Chile Brazil, URL besoek op 7 Mei 2013.
  12. ↑ (es) Latinoamerica. URL besoek op 7 Mei 2013.
  13. ↑ 13,0 13,1 (es) “Composición Étnica de las Tres Áreas Culturales del Continente Americano al Comienzo del Siglo XXI”. (PDF) URL besoek op 7 Mei 2013.
  14. ↑ (es) “Argentina, como Chile y Uruguay, su población está formada casi exclusivamente por una población blanca e blanca mestiza procedente del sur de Europa, más del 90% E. García Zarza, 1992, 19.”. URL besoek op 7 Mei 2013.
  15. ↑ (en) CIA - Chile, URL besoek op 7 Mei 2013.

Eksterne skakels [wysig]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons het meer media verwant aan:
Chili (kategorie)
Algemene inligting
Regeringsbronne


 
Lande in Suid-Amerika
Argentinië | Bolivië | Brasilië | Chili | Colombia | Ecuador | Guyana | Paraguay | Peru | Suriname | Uruguay | Venezuela
Afhanklike gebiede: Falkland-eilande - Frans-Guyana - Galápagos-eilande - Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande

Lande van: Afrika Asië Europa Noord-Amerika Oseanië

Ontsluit van "http://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Chili&oldid=1167135"