Wikipedia:Voorbladartikels 2019

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Jump to navigation Jump to search

Hierdie is die argief van al die artikel wat tydens 2019 as spogartikel op die voorblad gepryk het.

2019[wysig bron]

Week 1

Die doop van Kiëf-Roes, deur Wiktor Wasnetsof.

Kiëf-Roes (Russies: Киевская Русь, Kijefskaja Roes; Oekraïens: Київська Русь, Kijifska Roes), of die Kiëfse Ryk, was van die laat 9de eeu tot die middel 13de eeu ’n losse federasie van Oos-Slawiese en Finse volke in Europa onder die heerskappy van die Rjoerik-dinastie. Dit was die Middeleeuse voorloper van die huidige Rusland, Belarus en Oekraïne.

Kiëf het sy goue tydperk beleef tydens die bewind van Wladimir die Grote (980-1015) en sy seun Jaroslaf die Wyse (1019–1054). In dié tyd was die ryk op sy grootste en het dit gestrek van die Oossee in die noorde tot die Swartsee in die suide, en van die boloop van die Vistularivier in die weste tot die Tamanskiereiland in die ooste. Die meeste Oos-Slawiese stamme was onder die ryk verenig.

Volgens die Russiese historiografie was prins Oleg (882-912) die eerste heerser wat die Oos-Slawiese grondgebiede begin verenig het in wat as Kiëf-Roes bekend geword het. Hy het sy heerskappy uitgebrei van Nowgorod af suid met die Dnieperriviervallei langs om handel te beskerm teen Chasaarse invalle uit die ooste, en hy het sy hoofstad na die strategieser Kiëf geskuif. Swjatoslaf I (oorlede 972) het die Kiëfse grondgebied die eerste keer in ’n groot mate uitgebrei nadat hy die Chasare verslaan het. Wladimir die Grote het die Christendom ingevoer nadat hy self gedoop is. Kiëf-Roes was op sy grootste onder Jaroslaf die Wyse. Sy seuns het kort ná sy dood die eerste geskrewe regskode, die Roesskaja Prawda, opgestel.

Die staat het in die laat 11de eeu begin agteruitgaan en in die 12de eeu in verskeie mededingende streeksmagte verbrokkel. Dit is verder deur ekonomiese faktore verswak, soos die einde van die ryk se handelsbande met die Bisantynse Ryk weens die agteruitgang van Konstantinopel, en die gepaardgaande verswakking van handelsroetes deur die gebied. Die staat is eindelik in die 1240's deur Mongoolse invallers verower.

...lees verder


besigtig


Week 2

’n Kunstenaarsvoorstelling van hoe die Son die Aarde oor sowat 7 miljard jaar sal verwoes wanneer die Son in sy rooireusfase is.

Die biologiese en geologiese toekoms van die Aarde kan min of meer bepaal word deur die uitwerking van verskeie langtermyninvloede te voorspel. Dit sluit in chemiese veranderings op die Aarde se oppervlak, die afkoeling van die Aarde se kern, swaartekragwisselwerkings met ander voorwerpe in die Sonnestelsel en die toenemende ligsterkte van die Son. ’n Onsekere faktor in hierdie berekenings is die voortdurende uitwerking van tegnologie wat deur die mens geskep is soos geo-ingenieurswese, wat groot veranderings aan die planeet kan meebring. Die huidige uitwissing van plante en diere word deur tegnologie veroorsaak en die uitwerking daarvan kan tot vyf miljoen jaar duur. Tegnologie kan ook tot die uitsterwing van die mens lei en veroorsaak dat die Aarde terugkeer na ’n stadiger pas van evolusie wat net deur langtermyn- natuurlike prosesse geraak sal word.

Oor ’n tydperk van honderdmiljoene jare hou onvoorsiene gebeurtenisse in die ruimte ’n risiko in vir die biosfeer, en dit kan ook lei tot ’n massa-uitwissing. Dit sluit in botsings met komete of asteroïdes met ’n deursnee van 5-10 km of meer asook ’n groot sterontploffing, bekend as ’n supernova, binne ’n radius van 100 ligjare van die Son af. Ander grootskaalse gebeurtenisse is makliker om te voorspel. Dit sluit in globale verhitting en die voorspelling dat die planeet steeds deur ysperiodes sal gaan totdat die Kwartêre Ystydperk tot ’n einde kom. Hierdie ysperiodes word veroorsaak deur die eksentrisiteit, aksiale variasies en presessie van die Aarde se wentelbaan. Binne 250-350 miljoen jaar sal plaattektoniek ook lei tot die ontstaan van ’n superkontinent, en binne 1,5-4,5 miljard jaar sal die Aarde se aksiale variasies chaoties raak en lei tot ’n verandering van tot 90° in die Aarde se aksiale helling.

In die volgende vier miljard jaar sal die ligsterkte van die Son algaande toeneem en lei tot ’n toename in die bestraling wat die Aarde bereik. Dit sal ’n afname van koolstofdioksied (CO2)-vlakke in die atmosfeer veroorsaak. Oor sowat 600 miljoen jaar sal die CO2 daal tot onder die vlak wat nodig is vir fotosintese en min plante sal dit oorleef. Eindelik sal alle plante uitgeroei wees. Dit sal feitlik alle dierelewe laat uitsterf, aangesien plante die basis vorm van die voedselketting op Aarde.

Oor sowat 1,1 miljard jaar sal die ligsterkte van die son 10% hoër wees as tans. Dit sal lei tot die verdamping van die oseane en plaattektoniek sal tot ’n einde kom. Hierna sal die planeet se magnetiese dinamo tot ’n einde kom, wat die magnetosfeer sal laat afneem. Vier miljard jaar van nou af sal die toename in die Aarde se oppervlaktemperatuur lei tot ’n weghol-kweekhuiseffek. Teen daardie tyd sal die meeste, of dalk alle, lewe op die oppervlak uitgewis wees.

Die mees waarskynlike lot van die Aarde sal uiteindelik wees dat dit oor sowat 7,5 miljard jaar deur die Son verslind sal word nadat die Son sy rooireusfase betree en tot verby die planeet se wentelbaan uitgesit het.

...lees verder


besigtig


Week 3

Nasa-Satellietbeeld van Georgië.

Georgië (Georgies: საქართველო, Sakartwelo, [sɑkʰɑrtʰvɛlɔ], ) is 'n Eurasiese land in die Kaukasus en is geleë aan die ooskus van die Swartsee. Sy buurstate sluit in Rusland (noord), Turkye en Armenië (suid) en Azerbeidjan (oos). Die hoofstad en grootste stad is Tbilisi, terwyl die regeringsetel in 2012 na Koetaisi verskuif is. Die land het ’n oppervlakte van 69 700 km² en ’n bevolking van omtrent 3,7 miljoen.

Georgië het ’n demokraties verkose staatshoof. Sedert 2018 is dit Salome Zurabisjwili. Danksy onder meer die vorige president, Micheil Saakasjwili, se goeie betrekkinge met die Verenigde State vorder Georgië goed in sy poging om 'n Navo-lidland te word. Dit is onder groot protes van Rusland, wat Georgië en ander oud-Sowjetstate steeds as deel van sy invloedsfeer beskou.

Koninkryke wat in die gebied geleë was, Iberië en Kolchis, het in die 4de eeu n.C. reeds die Christelike geloof aanvaar. Vandag is 80% van die inwoners Georgies-Ortodokse Christene, terwyl 2% Russies-Ortodoks en 4% van die Armeens-Apostoliese Kerk is.

Georgië het die hoogtepunt van sy politieke en ekonomiese mag in die 11de tot 12de eeu bereik toe Iberië en Kolchis in die Koninkryk Georgië verenig is. In die begin van die 19de eeu is Georgië deur die Russiese Ryk geannekseer. Ná ’n kort tydperk van onafhanklikheid ná die Russiese Rewolusie van 1917, het die Sowjetunie Georgië in 1921 beset en het dit die Georgiese Sosialistiese Sowjetrepubliek geword. Ná onafhanklikwording in 1991 het die land verskeie ekonomiese terugslae gehad wat vererger is deur onrus in dele van die land. Dit het voortgeduur tot met die Roosrewolusie van 2003, waarna ’n nuwe regering demokratiese en ekonomiese hervormings ingestel het.

Die land is lid van verskeie internasionale organisasies. Dit bevat twee de facto onafhanklike streke, Abchasië en Suid-Ossetië, wat beperkte internasionale erkenning gekry het ná die Russies-Georgiese Oorlog van 2008.

...lees verder


besigtig


Week 4 Wikipedia:Voorbladartikel week 4 2019
besigtig


Week 5 Wikipedia:Voorbladartikel week 5 2019
besigtig


Week 6 Wikipedia:Voorbladartikel week 6 2019
besigtig


Week 7 Wikipedia:Voorbladartikel week 7 2019
besigtig


Week 8 Wikipedia:Voorbladartikel week 8 2019
besigtig


Week 9 Wikipedia:Voorbladartikel week 9 2019
besigtig


Week 10 Wikipedia:Voorbladartikel week 10 2019
besigtig


Week 11 Wikipedia:Voorbladartikel week 11 2019
besigtig


Week 12 Wikipedia:Voorbladartikel week 12 2019
besigtig


Week 13 Wikipedia:Voorbladartikel week 13 2019
besigtig


Week 14 Wikipedia:Voorbladartikel week 14 2019
besigtig


Week 15 Wikipedia:Voorbladartikel week 15 2019
besigtig


Week 16 Wikipedia:Voorbladartikel week 16 2019
besigtig


Week 17 Wikipedia:Voorbladartikel week 17 2019
besigtig


Week 18 Wikipedia:Voorbladartikel week 18 2019
besigtig


Week 19 Wikipedia:Voorbladartikel week 19 2019
besigtig


Week 20 Wikipedia:Voorbladartikel week 20 2019
besigtig


Week 21 Wikipedia:Voorbladartikel week 21 2019
besigtig


Week 22 Wikipedia:Voorbladartikel week 22 2019
besigtig


Week 23 Wikipedia:Voorbladartikel week 23 2019
besigtig


Week 24 Wikipedia:Voorbladartikel week 24 2019
besigtig


Week 25 Wikipedia:Voorbladartikel week 25 2019
besigtig


Week 26 Wikipedia:Voorbladartikel week 26 2019
besigtig


Week 27 Wikipedia:Voorbladartikel week 27 2019
besigtig


Week 28 Wikipedia:Voorbladartikel week 28 2019
besigtig


Week 29 Wikipedia:Voorbladartikel week 29 2019
besigtig


Week 30 Wikipedia:Voorbladartikel week 30 2019
besigtig


Week 31 Wikipedia:Voorbladartikel week 31 2019
besigtig


Week 32 Wikipedia:Voorbladartikel week 32 2019
besigtig


Week 33 Wikipedia:Voorbladartikel week 33 2019
besigtig


Week 34 Wikipedia:Voorbladartikel week 34 2019
besigtig


Week 35 Wikipedia:Voorbladartikel week 35 2019
besigtig


Week 36 Wikipedia:Voorbladartikel week 36 2019
besigtig


Week 37 Wikipedia:Voorbladartikel week 37 2019
besigtig


Week 38 Wikipedia:Voorbladartikel week 38 2019
besigtig


Week 39 Wikipedia:Voorbladartikel week 39 2019
besigtig


Week 40 Wikipedia:Voorbladartikel week 40 2019
besigtig


Week 41 Wikipedia:Voorbladartikel week 41 2019
besigtig


Week 42 Wikipedia:Voorbladartikel week 42 2019
besigtig


Week 43 Wikipedia:Voorbladartikel week 43 2019
besigtig


Week 44 Wikipedia:Voorbladartikel week 44 2019
besigtig


Week 45 Wikipedia:Voorbladartikel week 45 2019
besigtig


Week 46 Wikipedia:Voorbladartikel week 46 2019
besigtig


Week 47 Wikipedia:Voorbladartikel week 47 2019
besigtig


Week 48 Wikipedia:Voorbladartikel week 48 2019
besigtig


Week 49 Wikipedia:Voorbladartikel week 49 2019
besigtig


Week 50 Wikipedia:Voorbladartikel week 50 2019
besigtig


Week 51 Wikipedia:Voorbladartikel week 51 2019
besigtig


Week 52 Wikipedia:Voorbladartikel week 52 2019
besigtig